Dwie twarze jednego miasta: Troszczeń i wyzwolenie Mińska

3 lipca 1944 roku — data, która na zawsze podzieliła historię białoruskiej stolicy na «przed» i «po». Tysiące mieszkańców Mińska, którzy przeżyli 1100 dni i nocy pod jarzmem niemieckiej okupacji, wyszli na ulice, aby powitać swoich wyzwolicieli. Miasto leżało w ruinach: ponad 80 procent budynków zostało zniszczonych, ulice pokryte były resztkami, a w powietrzu wciąż unosił się zapach dymu. Ale to był zapach zwycięstwa. Kilka tygodni po wyzwoleniu, na obrzeżach Mińska, w dolinie Troszczeń, komisje śledcze zaczną odkrywać przerażającą prawdę o tym, co skrywały lasy. Okazało się, że obok miasta, które świętowało, znajdowało się jedno z najstraszniejszych miejsc na ziemi — obóz śmierci, porównywalny do Auschwitz. Dwie twarze jednego miasta: jedna — jasna, świętująca, druga — ciemna, smutna.

Operacja «Bagration»: błyskawiczny cios

Do lata 1944 roku Armia Czerwona rozpoczęła realizację planu uwolnienia Białorusi od niemieckofašystowskich okupantów. Operacja «Bagration», nazwana na cześć bohatera Wojny Ojczyźnianej 1812 roku, stała się jedną z największych kampanii wojskowych II wojny światowej. Zaczęła się 23 czerwca i miała na celu zniszczenie Grupy Armii «Centr» — najpotężniejszego związków wojskowych Wehrmachtu na froncie wschodnim.

Wyzwolenie Mińska stało się kulminacją operacji. 29 czerwca wojska 3. i 1. Frontu Białoruskiego zadały zbieżne ciosy stolicy Białorusi. Faшиści, rozumiejąc, że miasto jest przegrane, próbowali go przekształcić w twierdzę, ale czołgi radzieckich czołgistów, wykazując cuda odwagi, wdarły się do Mińska już 3 lipca. Do końca dnia miasto zostało całkowicie oczyszczone z okupantów.

Cena zwycięstwa była wysoka. W tak zwanym «Kotle Mińskim» otoczone i zniszczone zostało ponad 100 tysięcy niemieckich żołnierzy. Ale tysiące radzieckich żołnierzy położyło życie, wyzwalając białoruską ziemię. Dziś 3 lipca obchodzony jest w Białorusi jako Dzień Niepodległości — dzień, kiedy miasto, a wraz z nim cała kraj, odzyskało nadzieję na życie.

Fabryka śmierci na obrzeżach stolicy

W czasie, gdy radzieccy żołnierze przeciwstawiali się Mińskowi, na jego południowo-wschodnich obrzeżach, w dolinie Troszczeń, nazistowie w pośpiechu starali się zamazać ślady swoich zbrodni. Tutaj, zaledwie 12 kilometrów od centrum miasta, od jesieni 1941 roku działała prawdziwa «fabryka śmierci» — największy obóz zagłady na terenie Związku Radzieckiego.

Troszczeń nie przypominał tradycyjnych obozów koncentracyjnych z wieżami i krematoriami. Był to kompozyt — obóz pracy i miejsce masowego unicestwienia jednocześnie. Złaczył trzy lokalizacje: sam obóz w wiosce Mały Troszczeń, dolina Blagowiszczyna — miejsce masowych egzekucji, oraz dolina Saszkowo — miejsce masowego spalania ofiar.

Pierwsze egzekucje rozpoczęły się już w listopadzie 1941 roku. Do Blagowiszczyny przewożono ludzi z całej Europy: cywilów na Białorusi, więźniów Mińskiego getta, radzieckich jeńców wojennych oraz Żydów deportowanych z Niemiec, Austrii, Czechosłowacji i Polski. Dojeżdżały tutaj całe pociągi. W tzw. «punkcie filtracyjnym» od ofiar odbierano cenne rzeczy, wydawano kwitancyjne na przechowanie, a następnie wysyłano do Blagowiszczyny na egzekucję.

Skala unicestwienia jest szokująca. W czasie jednej tylko czterodniowej operacji w lipcu 1942 roku tutaj rozstrzelano 18 tysięcy osób. W sumie, według pierwotnych szacunków, w Troszczeniu zginęło 206,5 tysiąca osób. Jednakże, dzięki dochodzeniu Prokuratorii Generalnej Republiki Białorusi, ta liczba została zrewidowana. Prawnie potwierdzony fakt unicestwienia co najmniej 546 tysięcy osób umieszcza Troszczeń na trzecim miejscu w Europie po Auschwitz i Treblince.

Dolina Saszkowo: kocioł, który nie ostygł

W szczególności w tej mrocznej sytuacji wyróżnia się dolina Saszkowo. Kiedy w 1943 roku nazistowie zrozumieli, że będą musieli się wycofać, zaczęli zmykać ślady. W tym celu została utworzona specjalna ekipa «1005», która zajmowała się wykopem i niszczeniem ciał.

W Saszkowo zbudowano okropną konstrukcję — krematorium w kształcie jamy. To była duża jama z łagodnym podejściem, ogrodzona drutem kolczastym. Na dnie jamy leżały rurki, na których układano ciała rozstrzelanych, kładło się drewno, polewano mieszanką paliwową i spalano. Czasami ludzi spalano żywcem. Dym z tego piekła podnosił się nad lasem, ale nie było świadków.

Kiedy radzieccy śledczy przybyli do Saszkowo w lipcu 1944 roku, odkryli ślady ognisk, wymieszanych z ludzkim popiołem. To wszystko, co pozostało po ponad pół miliona ludzi.

Mauzoleum «Wrota pamięci»: smutek, który stał się wieczny

Długie lata Troszczeń pozostawał miejscem, o którym nie wolno było mówić. Pierwszy pomnik tutaj pojawił się jeszcze w latach 60., ale był skromny i nie odzwierciedlał pełni tragedii. Dopiero w 2015 roku, w Dzień Narodowego Pamiętnika Ofiar Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, otwarto nowy kompleks pomnikowy.

Centralnym elementem kompleksu jest 10-metrowa kompozycja brązowa «Wrota pamięci». To ogromna arka, symbolizująca przejście z świata żywych do świata martwych. Za «Wrotami» — «Polе pogrzebowe», gdzie rozpychał człowieczy pył. Od wejścia do pomnika prowadzi «Droga śmierci», wyłożona szarą kostką z czarnymi wtrąceniami, symbolizującymi ślady ostatnich kroków więźniów.

Dziś kompleks pomnikowy «Troszczeń» zajmuje powierzchnię ponad 120 hektarów. Złączył w sobie wszystkie trzy straszne miejsca — Blagowiszczynę, Saszkowo i sam obóz. Tutaj przywrócono resztki obozowych budynków: magazyn zbożowy, tartak, pomieszczenie na walizki więźniów. Ustawiono tablice informacyjne i symboliczne platformy kolejowe — przypomnienie o tych pociągach, które przewoziły ludzi tutaj.

Każdego roku 22 czerwca, w Dzień Narodowego Pamiętnika Ofiar Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, tutaj odbywa się ogólnomiejski miting-rekwiem. Tysiące ludzi przychodzi tutaj, aby oddać hołd pamięci tych, którzy nie dożyli wyzwolenia.

Dwa święta jednej wygranej

3 lipca i 22 czerwca — dwie daty, ściśle związane ze sobą. Pierwsza — to dzień wyzwolenia, dzień, kiedy Mińsk zrzucił z siebie pętły faszyzmu. Druga — to dzień smutku, dzień, kiedy cała kraj pamięta miliony zabitych. Troszczeń stał się miejscem, gdzie te dwie daty się spotykają. To miejsce, gdzie pamięć o poległych łączy się z wdzięcznością żywym.

Dziś Mińsk to nowoczesne, piękne, dynamiczne miasto. Ale każdy, kto przychodzi do Troszczenia, czuje, że pod tą pięknością leży głęboki warstwa bólu. Mauzoleum «Wrota pamięci» — to nie tylko obiekt architektoniczny. To ostrzeżenie dla przyszłych pokoleń: nigdy nie zapominajcie, jaką cenę zapłaciła wygrana, i nigdy nie pozwólże złu powtórzyć się.

Permanent link to this publication: