Poetyka zimy w muzyce: od programowego symfonizmu do dźwiękowych krajobrazów

Wprowadzenie: dźwiękowa materiał zimy

Muzyka, będąc sztuką czasową, dysponuje unikalnymi środkami do przekazywania nie statycznego obrazu zimy, ale jej dynamiki, procesów, stanów i emocjonalnego rezonansu. Kompozytorzy wszystkich epok używali zarówno programowych (ilustracyjnych), jak i nieprogramowych (sugeracyjnych) środków do realizacji zimy — od bezpośredniego naśladowania dźwięków do złożonych ogólnych obliczeń filozoficznych. Muzyczna zima istnieje w trójkącie «przyroda — emocja — abstrakcja».

Ilustracyjne (programowe) środki: jak brzmi burza śnieżna i lód

Tembr i faktura jako podstawa:

Wysokie rejesty, dźwięczne temby: Zimowa przejrzystość i chłodek często przekazywane są dźwiękiem dzwonków, celesty, fletu-pikcolo, wysokich skrzypiec divisi, szklanego glockenspielu. Przykład: «Taniec fayi Dражe» z «Czarnoksiężnika z Księstwa Nocy» P.I. Czajkowskiego — to dźwiękowy obraz lodowej, iskrzącej piękności.

Niskie, gęste, «zamarznięte» warstwy: Mróz, zasypane śniegiem przestrzenie przedstawiane są niskimi mednymi (trąbki, waltony), gęstymi klastrami smyczków, pedalowymi tonami w basie. Przykład: początek uwertury-fantazji «Hamlet» Czajkowskiego.

Chłodne pizzicato, lodowe harmonie: Użycie specyficznych technik gry na smyczkach do tworzenia odczuwania kruchości, delikatności.

Melodia i harmonia:

«Zamarznięte», statyczne melodii: Powtarzane wąskie pieśni, organowy punkt (pedal) symbolizują zamrożoną, nieruchomą przyrodę.

Dissonanse i politonowość: Burza śnieżna, śnieżyca, chaos często przekazywane są przez nagromadzenie dźwięków dиссонансных, zderzenie tonacji. Przykład: symfoniczny obraz «W Środkowej Azji» A.P. Borodina — epizod śnieżycy.

「Skaczące」harmonie, sekwencje dźwiękowe: Tworzą odczuwanie niestabilności, ślizgania się po lodzie, mistycznej tajemniczości (jak u Debussy’ego lub w muzyce do «Sniegurossi» Rimskiego-Korsakowa).

Rytm i tempo:

Niepokojny, wirujący rytm: Przekazywanie burzy śnieżnej, śnieżycy (np. w romansie «Bezmiętni» M.P. Musorgskiego na wiersze Puścinskiego).

Spowolniony, spowolniony temp (Largo, Adagio): Odczuwanie zamarzenia czasu, zimowego snu natury.

Nieprogramowa (sugeracyjna) poetyka: zima jako stan duszy

Chętnie kompozytorzy dążą do przekazania nie zewnętrznych zjawisk, ale wewnętrznego odzewu na nie.

Zima-smutek, zima-smierć: Minory, chóralna faktura, spadające melodii, intonacje westchnienia. Rekwieemy, smutna muzyka często są asociacyjnie związane z zimowym chronotopem.

Zima-medytacja, cisza: Minimalizm, przestrzenne pauzy, ciche brzmienie (ppp). Twórczości Arvo Pärta («Spiegel im Spiegel») lub Walentyna Silvestrowa z ich medytacyjną statyką często odbierane są jako muzyka zasnowionego, cichego krajobrazu.

Zima-przemiana, czystość: Jaśniejąca, diatoniczna harmonia (często z użyciem naturalnych gatunków), czystość linii, «dzwonność». Przykład: wiele stron muzyki G.W. Sviридowa do filmu «Burza» według Puścinskiego, gdzie zima — to i próba, i oczyszczenie.

Prześwitujące tematy i gatunki

Wpółroki: Cykl «Wpółroki» istnieje u wielu kompozytorów. Kanoniczny przykład — Antonio Vivaldi (koncert «Zima» z cyklu «Cztery pory roku»). Tutaj znajduje się i obraz drżenia od zimna (szybkie tremolo smyczków), i dźwięki lodowego wiatru, i komfort przy kominku. P.I. Czajkowski w równonimowym cyklu fortepianowym («Grudzień. Święta», «Styczeń. U kamielka», «Luty. Maslenica») kładzie nacisk na sceny gatunkowo-bytowe i liryczne.

Winterowa baśń: Opery i balety na tematy, gdzie zima — kluczowy element. «Snieguroszka» N.A. Rimskiego-Korsakowa — apoteoza muzycznego wcielenia zimy jako mitologii: królestwo Berenдея z jego «programową» muzyką, charakteryzującą Mroza, Wiosnę, samą Snieguroszkę (chłodne, szklane temby). Balet «Czarnoksiężnik z Księstwa Nocy» Czajkowskiego — etalon muzycznej zimowej baśni i radosnego magicznego.

Bożonarodzeniowa i noworoczna muzyka: To oddzielny ogromny kawałek — od duchowych pieśni (bożonarodzeniowe chóralki Bacha, «Ave Maria») do świeckiej rozrywkowej muzyki (pieśni «Jingle Bells», «Let It Snow!»). Tutaj zima — tło dla święta, symbol radości i rodzinnego ciepła.

Strategie kompozytorskie: od romantyzmu do współczesności
P.I. Czajkowski: Mistrz przekazywania duszowego trzepotu poprzez naturę. Jego zima często liryczno-dramatyczna, pełna kontrastów zewnętrznej surowości i wewnętrznego ognia («Zimowe marzenia» — Pierwsza symfonia, romanse na wiersze A.K. Tolstego).

Claudio Debussy (preludium «Parusze», «Kroki po śniegu»): Impresjonistyczna zima — to nie przedmiot, ale wrażenie, gra światła i cienia na śniegu, chwilowe odczucie. Minimalnymi środkami (pokrywająca wszystko mała figuracja) tworzy obraz cichego, bez granic śnieżyca.

Franciszek Schubert («Winterweg»): Szczytowe wcielenie zimy jako metafory samotności, rozpaczy, fatycznego drogi do śmierci. Zimowy krajobraz tutaj — projekcja stanu duszy wędrowca. Dźwiękografia (szuranie liści w «Dębowym drzewie», kruk w «Kruku») podporządkowana egzystencjalnemu tragizmowi.

Georgij Sviридov: Jego muzyka («Poemat pamięci Sergiejа Esenina», «Burza») wciela kosmiczny, epicki obraz rosyjskiej zimy jako części narodowej losy. Szerokość melodii, dzwonność, moc chóralnego brzmienia tworzą odczuwanie majestatycznej, surowej piękności.

Nowoczesna akademicka i muzyka ambient: Kompozytorzy (jak wspomniany Arvo Pärt, John Tavener, Hillary Hahn w albumie «Silfra») tworzą dźwiękowe krajobrazy, gdzie zima — stan ostatecznej duchowej skupienia, ciszy i oświecenia.

Podsumowanie: muzyka jako termodynamika duszy

Poetyka zimy w muzyce demonstruje, jak najbardziej abstrakcyjne z sztuk staje się potężnym narzędziem przekazywania konkretnych fizycznych odczuć i złożonych metafizycznych przeżyć. Od bezpośredniej dźwiękописи Vivaldiego do medytacyjnych pustyn Pärta, muzyczna zima ewoluowała od obrazowania zjawiska do wcielenia stanu.

Umożliwia nam nie tylko «widzieć» burzę śnieżną, ale i czuć jej wewnętrzny rytm, temperaturę harmonii, fakturę chłodu. W muzyce zima odzyskuje głos: może płakać (Schubert), iskrzyć się (Czajkowski), grozić (Musorgski), uspokajać (Debussy) lub podnosić ducha (Sviридow). Ostatecznie, odnosząc się do tematu zimy, kompozytorzy badają fundamentalne antynomie bytu: życie i śmierć, ruch i spoczynek, ciepło ludzkiego serca i obojętny chłodek wszechświata. Muzyczna zima okazuje się nie czasem roku, ale miarą ludzkiej duszy, w którym znajdują odzwierciedlenie i trzepot jednej samotnej sosny pod śniegiem, i huk kosmicznej pustki.
© elibrary.pl

Permanent link to this publication: