Dobro i zło. Dwie siły, które, wydawałoby się, są w wiecznym przeciwstawnieniu. W rosyjskiej myśli religijnej to nie tylko abstrakcyjne kategorie. To żywa dramat, który rozgrywa się w duszy każdego człowieka i w losie całego świata. Rosyjscy filozofowie nie próbowali dać prostego określenia — szukali drogi pokonania zła. I znaleźli ją nie w zaprzeczeniu, a w przemianie. W tym artykule przejdziemy przez główne etapy rosyjskiej myśli religijnej i zobaczymy, jak myśliciele odpowiadali na pytanie, co to jest zło i jak sobie z nim radzić.

Włodzimierz Sоловьёв: zło jako brak porządku

Twórca rosyjskiej myśli religijnej Włodzimierz Sоловьёв rozważał zło nie jako niezależną siłę, ale jako naruszenie boskiego porządku. Dla Sоловьёwa zło to chaos, rozpad więzi, egoizm. Uważał, że wszystko istniejące dąży do jedności z Bogiem i sobą nawzajem. Zło pojawia się, gdy pojedyncza cząstka świata próbuje stać się centrum wszechświata. To nazywał «egoizacją». Walka ze złem, wg Sоловьёwa, to nie unicestwienie, ale przywracanie harmonii. Człowiek ma być nie wojownikiem, ale zbieraczem. Zło powinno być włączone w dobro i przemienione. Ta optymistyczna koncepcja stała się podstawą dla całej późniejszej rosyjskiej myśli.

Fiodor Dostojewski: zło jako pokusa wolności

Fiodor Dostojewski — bardziej artysta niż filozof, ale jego wpływ na rosyjską myśl religijną jest ogromny. Pokazał zło w całej swojej przerażającej przyciągawości. Jego bohaterowie (Raskolnikow, Stawrogin, Iwan Karamazow) nie tylko popełniają zło, ale także filozoficznie je uzasadniają. Dostojewski pokazał, że zło często wyrasta z wolności, której człowiek nie umie rozporządzić. Ale on także pokazał drogę pokonania — poprzez cierpienie, pokutę i miłość. Jego słynna formuła: «Piękno ocali świat» — to nie o estetyce. To o tym, że dobro i zło walczą w sercu człowieka, a zwycięstwo jest możliwe poprzez przemianę, a nie poprzez moralizowanie.

Nikolaj Berdiajew: zło jako siła twórcza

Berdjaew — najbardziej sprzeczny rosyjski filozof. Nie bał się powiedzieć, że zło ma swoje miejsce w historii świata. wg Berdiaewa, zło to wynik wolności, którą Bóg dał człowiekowi. Bez wolności nie może być twórczości, a bez twórczości — dobra. Berdiaew uważał, że zło to nie błąd, ale konieczny etap. Przez pokonanie zła człowiek staje się osobowością. Uważał, że zło nie jest wieczne, że w końcu czasów zostanie pokonane poprzez bogosłowiecki proces. Jego myśl jest bliska idei «usprawiedliwienia zła» — nie w sensie jego aprobaty, ale w sensie zrozumienia jego roli w dramacie bytu.

Siergiej Bulgakow: sofijność i zło

Bulgakow, jeden z najgłębszych rosyjskich teologów, łączył problem zła z jego nauką o Sofii — boskiej Przewadze. Dla niego zło to «odpadanie» istoty od Sofii, naruszenie harmonii. Ale nie uważał za zło absolutne. W swojej książce «Świat niewieczny» Bulgakow pisze, że świat został stworzony dobrym, a zło jest zniekształceniem tego dobra. Ocalenie, wg Bulgakowa, to powrót do sofijnego stanu. Również podkreślał, że człowiek nie może pokonać zła w pojedynkę — to sprawa całej Kościoła i całego człowieczeństwa. Jego myśl brzmi jak wezwanie do soborowości w walce za światło.

Pawieł Florenski: światło i ciemność jako całość

Florenski, naukowiec i kapelan, rozważał dobro i zło przez pryzmat antynomii. Pisał, że światło i ciemność są nierozerwalne — są dwiema stronami jednego zjawiska. Dla niego zło to nie tylko brak dobra, ale pewna «inna strona» bytu. W swoich pracach podkreślał, że poznać dobro można tylko poprzez doświadczenie kontaktu ze złem. Jak i Berdiaew, Florenski uważał, że walka ze złem to droga, a nie skutek. Jego myśl o tym, że «prawda antynomiczna», pomaga zrozumieć, dlaczego dobro i zło są tak ściśle splatające się w naszym świecie.

Rosyjski naród i zło: doświadczenie historii

Rosyjska myśl religijna nie była odcięta od rzeczywistości. Absorbowywała doświadczenie historii Rosji — cierpienia, wojny, rewolucje. Wiele filozofów (Berdjaew, Ilin, Frank) widziało w rosyjskiej historii dramat dobra i zła, w którym Rosja odgrywa szczególną rolę. Pisywali o tym, że rosyjski naród głęboko czuje zło, ale często nie umie sobie z nim radzić. Dlatego rosyjska literatura tak często mówi o cierpieniu — staje się ono sposobem pokonania zła. Rosyjska myśl religijna nie proponuje łatwych rozwiązań. Propонуje drogę — drogę wewnętrznej przemiany.

Rosyjscy filozofowie nie dali ostatecznej odpowiedzi na pytanie o dobro i zło. Ale zostawili nam główne — przekonanie, że zło nie jest wszechmocne. Istnieje, ale jest pokonane. Pokonane nie poprzez nienawiść i przemoc, ale poprzez miłość, twórczość i wiarę. W tym — główny nauka rosyjskiej myśli religijnej. I ta nauka jest ważna dzisiaj, gdy świat znów jest rozdarty sprzecznościami.

Permanent link to this publication: