Kooperacja jako siła twórcza: Aleksandr Bogdanow o organizacji pracy i nowym społeczeństwie

Na początku XX wieku, gdy świat trzęsł się rewolucjami, a kapitalizm demonstrował swoją brutalną logikę, jeden człowiek zaproponował spojrzeć na historię ludzkości z zupełnie niespodziewanej perspektywy. Nie przez klasową walkę, nie przez zmianę formacji, ale przez organizację. Aleksandr Aleksandrowicz Bogdanow — filozof, ekonomista, lekarz, rewolucjonista i twórca ogólnej nauki organizacyjnej — uważał, że klucz do przyszłości leży nie w przekształceniu własności, ale w przebudowie samego sposobu, w jaki ludzie współpracują, poznają świat i zarządzają sobą. Jego idee o kooperatywach i organizacji pracy, w dużej mierze wyprzedzające swoje czasy, dzisiaj brzmią zadziwiająco współcześnie.

Przeciw uprzedzeniom: dlaczego kooperacja to nie oportunizm

Bogdanow zaczął swoją karierę jako jeden z liderów bolszewizmu, ale jego droga w końcu rozeszła się z leninowską. Przyczyną było fundamentalne rozbieżność w poglądach na to, jak powinien być budowany socjalizm. W przeciwieństwie do Lenina, który obstawał przy przejęciu władzy i dyktaturze proletariatu, Bogdanow widział główną siłę w pracy robotniczej. W latach rewolucyjnych wypowiedział się przeciwko utrwalonemu w lewicowych kręgach uprzedzeniu przeciwko kooperacji.

Wiele rewolucjonistów tamtych czasów patrzyło na kooperatywy z góry. Uważali, że ta "wąsko-praktyczna" praca, związana z komercyjnymi obliczeniami i kompromisami, może zawężać horyzont pracownika, podważać jego bojowy idealizm. W kooperatorach widzieli oportunistów, zajmujących się małymi sprawami i obojętnych na wyższe idee klasowej walki.

Bogdanow kategorycznie odrzucał to презрение. Dowodził, że praca w kooperatywie daje robotnikowi inny, nowy sens i znaczenie, nie mało-komercyjne, ale poważnie-społeczne. Dla niego kooperacja była nie drugorzędna sprawą, ale bezpośrednią szkołą socjalizmu. W kooperatywie robotnik uczy się samodzielnie rozwiązywać wspólne zadania, zarządzać wspólną sprawą, widzieć związek między swoim pracą a ogólnym dobrostanem. Bogdanow wyśmiewał krótkowzroczność tych przywódców, którzy nie widzieli w pracy robotniczej podstaw nowego świadomości.

Ogólna nauka organizacyjna: jak zorganizowany jest świat

Poglądy Bogdanova na kooperację były tylko częścią jego wielkiego planu — stworzenia ogólnej nauki organizacyjnej, którą nazwał tektologią. Postawił sobie zadanie, które i dzisiaj zadziwia swoją odwagą: znaleźć wspólne zasady organizacji, działające w naturze, w społeczeństwie, w technice i w myśleniu.

Współczynnik jego nauki jest prosty i radykalny: każda działalność ludzka jest obiektywnie organizująca lub dezorganizująca. Uważał, że każdy proces — czy to budowanie fabryki, odkrycie naukowe czy nawet twórczość artystyczna — można rozpatrywać jako proces organizacji. Jego idea polegała na tym, aby zjednoczyć wszystkie nauki ludzkie, biologiczne i fizyczne w jedną systemę wiedzy na podstawie poszukiwania wspólnych organizacyjnych zasad.

Ten podejście uczyniło Bogdanova jednym z pionierów podejścia systemowego w współczesnej nauce. Wprowadził pojęcie zorganizowanego kompleksu, które znaczeniowo zbliża się do współczesnego pojęcia systemu. Sformułował prawo najmniejszych, które mówi, że wytrzymałość całej łańcucha zależy od naj słabszego ogniwa. Również przeczuwał idee, które później rozwinięto w cybernetyce i teorii zarządzania.

Pracownik kolektywny i proletariacka kultura

Dla Bogdanova organizacja pracy nie sprowadzała się do technicznych schematów. Była przeniknięta głębokim ludzkim i kulturowym znaczeniem. Uważał, że socjalizm to nie tylko nowa system ekonomiczny, ale przebudowa całego społeczeństwa według swojego podstawowego typu, według swojego obrazu i podobieństwa. Nowe społeczeństwo powinno rodzić się z nowej kultury — proletariackiej kultury, zanurzonej w duchu pracy towarzyskiej współpracy.

Bogdanow był przekonany, że klasa robotnicza nosi w sobie zarodek nowej cywilizacji. W przeciwieństwie do burżuazji, jej obce są indywidualizm i konkurencja. Jej naturą jest praca kolektywna, solidarność, współpraca. Sztuka, która jest potrzebna proletariatowi, powinna być kolektywna, wychowująca ludzi w duchu głębokiej solidarności, towarzyskiej współpracy, bliskiego braterstwa walczących i budujących.

Widział zadanie socjalizmu w tym, aby pokonać fataalne podział pracy na organizacyjną i wykonawczą. W społeczeństwie kapitalistycznym ta przepaść utrwala władzę jednych i podporządkowanie innych. Przyszłe społeczeństwo powinno być budowane na zasadzie zjednoczonej, harmonicznie zorganizowanej, towarzyskiej organizacji pracy i poznania.

Współpraca zamiast podporządkowania

Ta idea przenika całą tektologię Bogdanova. Odrzuca on widzenie świata jako jedynie hierarchii i podporządkowania. Nawet w systemach biologicznych widzi on nie podporządkowanie, ale współpracę. W komórce, w ulu, w ludzkim zbiorze dla niego zawsze działa ten sam原理: zjednoczenie dla osiągnięcia wspólnego celu. Kooperacja dla Bogdanova to nie tylko forma gospodarowania, ale siła twórcza, która przenika całe życie.

Naciskał na to, że to współpraca, a nie konkurencja, leży u podstaw postępu. Klasa organizacyjna, która kiedyś pełniła rzeczywistą użyteczną funkcję, z czasem, wg jego myśli, degeneruje się, stając się klasą pasożytniczą, jeśli jej działalność nie podporządkowana wspólnym celom. Prawdziwy rozwój jest możliwy tylko wtedy, gdy wszyscy uczestnicy procesu — zarówno organizatorzy, jak i wykonawcy — działają jako równoprawni partnerzy w ramach towarzyskiej współpracy.

Nauczanie wyprzedzające swoje czasy

Idee Bogdanova o kooperacji i organizacji pracy nie zostały zrealizowane w ZSRR. Jego nauka została ogłoszona idealistyczną i na długi czas zapomniana. Jednak dzisiaj, w erze struktur sieciowych, elastycznych produkcji, crowdsourcingu i otwartych projektów, jego idee wracają. Nowoczesne teorie zarządzania, analiza systemowa, koncepcje samoorganizacji — wszystko to w pewnym stopniu odzwierciedla jego przeczucia. Pokazał, że kooperacja to nie tylko sposób prowadzenia biznesu, ale fundamentalny原理 życia, zdolny przekształcić ekonomię, kulturę i samego człowieka. Jego ogólna nauka organizacyjna wciąż czeka na swoje odkrycie — może tym razem bez ideologicznych okularów.

Permanent link to this publication: