Smak jako temat: jedzenie i jego przygotowanie w kinie, literaturze i sztuce

Zapach smażonego cebuli, chrupanie świeżego chleba, zapach ziół w zupie. Jedzenie to nie tylko sposób na przetrwanie. To język, którym mówimy o miłości, o pamięci, o władzy, o stracie. W sztuce jedzenie staje się bohaterem, motorem fabuły, metaforą i nawet sposobem filozoficznego stwierdzenia. Kiedy widzimy na ekranie, jak szef kuchni skupione krojuje cebulę lub czytamy opisy rodzinnych obiadów w książkach, zrozumiemy: nie chodzi o kalorie. Chodzi o życie. W tym materiale przejdziemy śladami smacznej jedzenia w kinematografii, literaturze i sztuce wizualnej — i zobaczymy, że jej przygotowanie często okazuje się najważniejszym działaniem w fabule.

kino: gdzie talerz staje się centrum wszechświata

W kinematografii jedzenie od dawna przestało być tylko sprzętem. Stało się pełnoprawnym bohaterem — czasami cichojszym, czasami głośniejszym niż jakikolwiek dialog. Weźmy na przykład film animowany «Ratatouille» (2007). Tutaj wysokiej jakości przygotowywanie jedzenia to nie tylko zawód, ale filozofia. Mysz Remy nie chce tylko gotować — chce tworzyć. Jego slogan: «Każdy może gotować». I w tym stwierdzeniu tkwi głęboki sens: sztuka nie zależy od pochodzenia, a jedzenie jest dostępnym dla każdego sposobem wyrażania siebie. Sceny, gdzie Remy tworzy swoją sławną ratatouille, to prawdziwe poematy kulinarne. Każdy ruch, każda przyprawa, każda tekstura są pokazane z taką miłością, że widz dosłownie czuje smak na języku. «Ratatouille» to film o tym, że wysokiej jakości przygotowywanie potraw to nie rzemiosło, ale sztuka dostępna dla tego, kto słucha składników.

Innym przykładem jest film «Julia i Julia» (2009), który poprzez przygotowywanie jedzenia łączy dwie kobiecie w różnych epokach. Julia Child, Amerykanka w Paryżu, odkrywa dla siebie kuchnię francuską i czyni ją swoją pasją. Jej książka «Mistrzostwo kuchni francuskiej» nie jest tylko zbiornikiem przepisów, ale manifestem: jedzenie to radość, wytrwałość, sposób by być sobą. A pół wieku później inna kobieta, Julia Powell, próbuje przygotować wszystkie 524 przepisy z tej książki w ciągu jednego roku. Film pokazuje, że przygotowywanie jedzenia to dialog między przeszłością a współczesnością, sposób na znalezienie sensu w codzienności.

Nie można zapomnieć o filmie «Czekolada» (2000) z Juliette Binoche. Tutaj czekolada staje się symbolem wolności i uwodzicielskości. W konserwatywnym francuskim miasteczku główna bohaterka otwiera cukiernię, a jej poczęstunki zmieniają życie ludzi. Każdy deser to nie tylko słodycz, ale lekarstwo na strach, samotność, fanatyzm. W tym filmie przygotowywanie czekolady jest przedstawiane jako akt magii: topienie, mieszanie, tworzenie formy — wszystko to wciąga i zahipnotyzuje.

Innym przykładem jest film «Kuchnia na kółkach» (2014), w którym jedzenie staje się sposobem uzdrowienia. Główny bohater, straciwszy pracę, znajduje siebie, gdy zaczyna gotować dla innych. Jego kuchnia to furgonetka, ale jego potrawy to prawdziwe dzieła sztuki. Film pokazuje, że wysokiej jakości przygotowywanie jedzenia to nie o drogich produktach i trudnych technikach. To o uwadze, o opiece, o chęci uczynienia kogoś innego szczęśliwym.

Literatura: gdzie smak staje się słowem

W literaturze jedzenie zajmuje równie ważne miejsce. Opisy uczty u wielkich pisarzy to nie tylko wypełnienie stron. To sposób na opowiedzenie o bohaterze, o jego stanie duszy, o jego miejscu w świecie. Przypomnijmy słynną scenę z «Charlie i fabryki czekolady» Roalda Dahla. Tutaj czekolada to nie tylko przysmak, ale magiczny świat, gdzie płyną rzeki z roztopionego czekolady, a drzewa rosną z pasteli. Wysokiej jakości przygotowywanie słodyczy tutaj to magia, która zamienia fabrykę w królestwo cudów. I przez tę magię pisarz mówi o dobru i złu, o chciwości i hojności.

W rosyjskiej literaturze jedzenie zawsze było częścią narodowego kodu. U Gogоля w «Starosielcach» jedzenie to obraz uroku i spokoju: «Pierniki, które tak i topiały się w ustach». U Czechowa w opowiadaniu «O miłości» obiad staje się tłem dla dramy, gdzie słowa zawiękają się w gardle, a jedzenie pozostaje jedynym świadkiem niesaidzonych uczuć. U Bułhakowa w «Mistrzu i Małgorzacie» bal w Variété to groteskowe i satyryczne przedstawienie, gdzie jedzenie staje się częścią diabelskiego spektaklu.

Specjalne miejsce zajmuje poezja. U Józefa Broida są wersy, gdzie jedzenie staje się metaforą czasu: «I życie, jak chleb, pokrojone w kawałki». U Władimira Wysockiego — pieśń «O smacznych produktach», gdzie z ironią opisuje radziecki deficyt, ale przez tę ironię prześcigają się prawdziwa tęsknota za jakością, za prawdziwym, nie fałszywym.

Nowoczesna literatura również aktywnie używa tematu wysokiej jakości przygotowywania. W romanie «Głód» Martina Caparrosa jedzenie staje się politycznym oświadczeniem. Autor podróżuje po świecie, pokazując, jak produkcja i konsumpcja jedzenia są związane z nierównością, ekologią i władzą. W tym przypadku przygotowywanie jest nie sztuką, ale odzwierciedleniem rzeczywistości społecznej.

Twórczość plastyczna: pejzaż jako filozofia

W sztuce wizualnej jedzenie była jedną z głównych tematów od najdawniejszych czasów. Wprowadzenia w egipskich grobowcach przedstawiają uczty, aby umarli mogli cieszyć się jedzeniem w zaświatach. Ale prawdziwy rozkwit kulinarnej tematyki nastał w XVII wieku w Holandii, gdzie pojawił się gatunek pejzażu. Obrazy z owocami, serami, dzicziną i chlebem to nie tylko «piękne obrazy». To filozoficzne rozważania o przemijalności życia. Jaśniejące, soczyste kolory i szczegółowa detalizacja przekształcają jedzenie w symbol obfitości, która nieuniknionie zniknie.

Specjalne miejsce zajmują pejzaże z ostrygami, cytrusami i kieliszkami wina — przypominają one o przejrzystości przyjemności. Tutaj wysokiej jakości przygotowywanie nie jest pokazywane, ale sugerowane: bo jedzenie musi być przygotowane, aby stać się przyjemnością. I artysta, przedstawiając je, tworzy obraz przytulności i hojności.

W XX wieku pop-art uczynił jedzeniem głównym bohaterem. Andy Warhol ze swoimi butelkami salsy Campbell przewartościował konserwy w sztukę. I to także mówi o jedzeniu, ale już jako o produkcie masowym, który stracił połączenie z wysokiej jakości przygotowywaniem. Jednak w tym samym gestie jest i miłość — do prostoty, do codzienności, do tego, co nas karmi.

W dzisiejszych czasach współczesni artyści tworzą instalacje z jedzenia. Używają czekolady, chleba, owoców, aby mówić o czasie, o delikatności, o życiu. W tych pracach przygotowywanie to już nie tylko proces, ale akt twórczości dostępny dla każdego.

Co łączy te obrazy

Smaczna jedzenie i wysokiej jakości jej przygotowanie w sztuce to zawsze o ludzkie. O tym, jak się troszczymy o siebie nawzajem. Jak szukamy swojego miejsca na świecie. Jak radzimy sobie z bólem. Przez jedzenie pokazujemy miłość, przez jedzenie przeżywamy, przez jedzenie pamiętamy. Wysokiej jakości przygotowywanie potraw to nie o gwiazdy Michelin. To o uwadze na detale, o umiejętności słuchania składników, o chęci dzielenia się. W kinie, literaturze i sztuce jedzenie staje się mostem między ludźmi, nawet jeśli mówią na różnych językach.

W tym sensie temat smacznej jedzenia nigdy się nie wyczerpie. Podczas gdy jest głód (nie tylko fizyczny, ale i duszpasterski), podczas gdy jest potrzeba ciepła i przytulności, sztuka będzie wracać do kuchni. I za każdym razem — na nowo. Bo przygotowywanie jedzenia to, w zasadzie, ta sama historia stworzenia. Z surowego, chaotycznego tworzenia gotowego, harmonijnego, piękne. I w tym — wieczna magia.

Permanent link to this publication: