Wojny napoleońskie (1803–1815) wstrząsnęły Europą do fundamentów. Imperia upadały, granice były przekształcane, miliony żołnierzy i cywilów zginęły. Jednak w przeciwieństwie do wojen światowych XX wieku, pamięć o Napoleonie nie wywołuje jednoznacznego przerażenia. Dla jednych jest potworem, dla innych geniuszem, dla trzecich tragicznym bohaterem. Kultura pamięci o wojnach napoleońskich w każdej europejskiej kraj jest inna, barwiona narodowymi mitami i doświadczeniem historycznym. Artykuł ten to podróż po polach bitew, muzeach i mentalnych mapach Europy.

Francja: od kultu do dyskusji

W Francji Napoleon przez długi czas był narodowym bohaterem, prawie świętym. Cesarz pochowany jest w Panteonie pod luksusowym kopułem. Jego prochy przeniesiono tam w 1840 roku z wyspy św. Heleny - to był akt narodowego pojednania. Jednak w XXI wieku stosunek stał się bardziej krytyczny. W 2021 roku prezydent Macron położył wieńiec na mogile, ale stwierdził, że Napoleon jest trudną postacią, która przywróciła niewolnictwo we francuskich koloniach i była odpowiedzialna za miliony zgonów. Jednakże, francuskie podręczniki wciąż oddają hołd wojskowemu geniuszowi, a epopeja «ruski pochód» jest przedstawiana jako tragiczna, ale wielka strona. Kult Napoleona wśród ludności już nie jest taki, ale obraz «małego kaprala» pozostaje częścią tożsamości.

Rosja: Wojna o Ojczyznę 1812 roku jako punkt zbiorczy

W Rosji Napoleon jest wrogiem, «dwunastoma językami». Pamięć o wojnie 1812 roku to nie tylko straty wojskowe, ale również cudowne ocalenie, narodowe zjednoczenie. Głównym pomnikiem jest Sobór Chrystusa Zbawiciela (oryginalnie położony w celu uczczenia zwycięstwa). Pole Bородино jest miejscem pielgrzymek klubów historycznych. Tolstoj stworzył epicki mit: «dubina narodowej wojny». W czasach sowieckich akcent przesunięty został na ruch partyzancki i wojskowe mistrzostwo Kutuzowa. W Rosji po radzieckiej pamięć o 1812 roku stała się częścią patriotycznego wychowania, szczególnie po filmie «1812: Ulanская баллада» (2012) i masowych rekonstrukcjach. Napoleon tutaj jest wrogiem, ale szanowanym, silnym.

Niemcy: wojna o wyzwolenie i sprzeczności

Dla Niemców wojny napoleońskie to czas upokorzeń (okupacja, kontrybucje, grabież) i narodowego samopoczucia. «Wojna o wyzwolenie» (1813-1815) przeciwko Napoleonowi doprowadziła do wzrostu niemieckiego nacjonalizmu, który w końcu przerodził się w zjednoczenie w 1871 roku. Pomnik Bitwy Narodów w Lipsku (największy pomnik w Europie) to świątynia niemieckiej chwały. Jednak po II wojnie światowej pamięć o Wojnie o Wyzwolenie stała się niewygodna: bowiem nacjonalizm podniesiony wtedy prowadził do katastrofy XX wieku. Dlatego dzisiaj Niemcy są podwójnie nastawieni do spuścizny napoleońskiej: z jednej strony, uznając rolę wojny w walce z tyranem, z drugiej - obawiając się propagowania ducha wojskowego. W podręcznikach szkolnych nacisk kładzie się na okrucieństwa wojny.

Hiszpania: Wojna o Niepodległość jako narodowy mit

W Hiszpanii wojny napoleońskie pamiętane są jako «Wojna o Niepodległość» (1808-1814). Napoleon narzucił Hiszpanom swojego brata Józefa Bonapartę, co doprowadziło do partyzanckiej wojny (guerrilla). 2 maja 1808 roku - powstanie w Madrycie, stłumione przez Francuzów, upamiętnione na obrazach Goyi («Strzelanie do buntowników w nocy na 3 maja 1808 roku»). To obraz stało się symbolem hiszpańskiego oporu. Pamięć o tej wojnie to pamięć o okrucieństwie okupantów i heroizmie prostego ludu. Co roku 2 maja w Madrycie odbywają się rekonstrukcje. Napoleon w hiszpańskiej historiografii jest jednoznacznie złoczyńcą, okupantem.

Anglia: Trafalgar i Waterloo jako punkty dumy

W Anglii (Wielkiej Brytanii) pamięć o wojnach napoleońskich to przede wszystkim zwycięstwa na morzu i lądzie. Trafalgar (1805) - śmierć Nelsona, ale klęska floty francusko-hiszpańskiej. Waterлоо (1815) - ostateczne pokonanie Napoleona. Hrabia Wellington - narodowy bohater. W Londynie kolumna Nelsona na Placu Trafalgar, rzeźba Wellingtona w Hyde Parku. W przeciwieństwie do kontynentalnej Europy, Brytyjczycy odbierają Napoleona jako śmiertelnego wroga, ale bez nadmiernego napięcia. Są dumni, że nie zostali okupowani, że ich flota rządziła na morzach. W podręcznikach nacisk kładzie się na strategiczne przewagę i to, że Napoleon był tyranem, zagrażającym wolności Europy.

Austria i Prusja: lekcje klęsk

Dla Austrii wojny napoleońskie to seria upokorzeń: Austerlitz (1805), rozpad Świętej Rzymskiej Rzeczypospolitej, małżeństwo Napoleona z austriacką księżniczką Marią-Luizą. Austriacy długo nie mogli przejść nad tym. Dziś pamięć o wojnie skupia się wokół pałacu Schönbrunn (gdzie mieszkał Napoleon) i muzeum armii. W Prusach (dzisiejsza Niemcy) pamięć związana jest z reformami (Scharnhorst, Gneizena), stworzeniem landweera i odrodzeniem armii. Król Fryderyk Wilhelm III obiecał wolność obywatelom za udział w wojnie, ale nie dotrzymał słowa, co doprowadziło do późniejszych nastrojów rewolucyjnych. Dlatego pamięć tutaj jest złożona: patriotyzm mieszany z rozczarowaniem.

Pola bitew jako muzea pod gołym niebem

Waterлоо (Belgia) - główne miejsce turystyczne. Tam stoi Wzgórze Lwów (pomnik rannego księcia Oranskiego). Muzeum, rekonstrukcje co 5 lat. Bородино (Rosja) - roczny festiwal, tysiące rekonstruktorów. Lipsk (Niemcy) - pomnik «Bitwa Narodów» (od 1913 roku). Austerlitz (Czechy) - pomnik «Grobowiec Pokoju». Na wszystkich tych polach panuje szczególna atmosfera: mieszanka smutku i romantyzmu.

Napoleon w kinie, literaturze i sztuce

Tysiące książek, setki filmów. Od «Wojny i pokoju» do «Napoleona» Ridleya Scotta (2023). Wizerunek waha się od potwora do romantycznego buntownika. W popularnej kulturze wojny napoleońskie często estetyzowane są (mundury, czapki, obozowiska). Muzea (Muzeum Armii w Paryżu, Muzeum Historyczne w Wiedniu) zawierają ogromne kolekcje. To kształtuje wizualną pamięć, która często jest ważniejsza niż historyczne fakty.

Kontrowersyjne momenty: «odwołanie» Napoleona?

W ostatnich latach w Europie rozgorzała dyskusja: czy należy usuwać pomniki Napoleona? On przywrócił niewolnictwo, jego armie grabiły i gwałciły. W 2020 roku w Lyonie rozebrano rzeźbę generała napoleońskiego. We Francji dyskutuje się, czy zmieniać nazwy ulic. Na razie większość pomników pozostaje, ale z tablicami wyjaśniającymi. Kultura pamięci nie jest statyczna, zmienia się pod wpływem współczesnych wartości.

Kultura pamięci o wojnach napoleońskich w Europie to mozaika, gdzie każdy widzi swoje. Francuzi - swojego cesarza, Niemcy - wyzwolicieli, Hiszpanie - bohaterów partyzanckich, Rosjanie - naród-pobiedzony. Napoleon stał się europejskim artefaktem, który jednocześnie łączy i dzieli. Może to i jest jego główne dziedzictwo.

Permanent link to this publication: