Kooperacja jako siła twórcza: Aleksandr Bogdanow o organizacji pracy i nowym społeczeństwie

Na początku XX wieku, gdy świat trzęsł się rewolucjami, a kapitalizm demonstrował swoją okrutną logikę, jeden człowiek zaproponował spojrzeć na historię ludzkości z zupełnie niespodziewanej perspektywy. Nie poprzez klasową walkę, nie poprzez zmianę formacji, ale poprzez organizację. Aleksandr Aleksandrowicz Bogdanow — filozof, ekonomista, lekarz, rewolucjonista i twórca ogólnej nauki organizacyjnej — uważał, że klucz do przyszłości leży nie w przeobrażeniu własności, ale w przebudowie samego sposobu, w jaki ludzie współpracują, poznają świat i zarządzają sobą. Jego idee o kółkach pracy i organizacji pracy, w dużej mierze wyprzedzające swoje czasy, dzisiaj brzmią zadziwiająco współcześnie.

Przeciw uprzedzeniom: dlaczego kooperacja to nie oportunizm

Bogdanow zaczął swoją karierę jako jeden z liderów bolszewizmu, ale jego droga w końcu się rozeszła z leninowską. Przyczyną było fundamentalne rozbieżność w poglądach na to, jak powinien być budowany socjalizm. W przeciwieństwie do Lenina, który stawiał na przejęcie władzy i dyktaturę proletariatu, Bogdanow widział główną siłę w pracy robotniczej. W latach rewolucyjnych wypowiedział się przeciwko utrwalonemu w lewicowych kręgach uprzedzeniu przeciwko kooperacji.

Wiele rewolucjonistów tamtych czasów patrzyło na kółka pracy z góry. Uważali, że ta "narrowa praktyka" związana z komercyjnymi obliczeniami i kompromisami, może zawężać horyzont pracownika, podważać jego bojowy idealizm. W kooperatorach widzieli oportunistów, zajętych małymi sprawami i obojętnych na wyższe idee klasowej walki.

Bogdanow kategorycznie odrzucał to презрение. Dowodził, że praca w kółku pracy daje robotnikowi inny, nowy sens i znaczenie, nie mało-praktyczny, ale poważnie społeczny. Dla niego kooperacja była nie mało znaczącym przedsięwzięciem, ale bezpośrednią szkołą socjalizmu. W kółku pracy robotnik uczy się samodzielnie rozwiązywać wspólne zadania, zarządzać wspólnym przedsięwzięciem, widzieć związek między swoim pracą a wspólnym dobrostanem. Bogdanow szydził z krótkowzroczności tych przywódców, którzy nie widzieli w pracy robotniczej podstaw nowego świadomości.

Ogólna nauka organizacyjna: jak zorganizowany jest świat

Poglądy Bogdanova na kooperację były tylko częścią jego wielkiego zamysłu — stworzenia ogólnej nauki organizacyjnej, którą nazwał tektologią. Postawił sobie zadanie, które i dzisiaj zaskakuje swoją odwagą: znaleźć wspólne zasady organizacji, działające w naturze, w społeczeństwie, w technice i w myśleniu.

Współcześni punkt jego nauki jest prosty i radykalny: każda działalność ludzka jest obiektywnie organizująca lub dezorganizująca. Uważał, że każdy proces — czy to budowanie fabryki, odkrycie naukowe czy nawet twórczość artystyczna — można rozpatrywać jako proces organizacji. Jego idea polegała na tym, aby zjednoczyć wszystkie nauki ludzkie, biologiczne i fizyczne w jedną systemę wiedzy na podstawie poszukiwania wspólnych organizacyjnych zasad.

Ten podejście uczyniło Bogdanova jednym z pionierów podejścia systemowego w współczesnej nauce. Wprowadził pojęcie zorganizowanego kompleksu, które w znaczeniu jest bliskie współczesnemu pojęciu systemu. Sformułował prawo najmniejszych, które mówi, że trwałość całej łańcucha zależy od jej naj słabszego ogniwa. Również przeczuwał idee, które później rozwinięto w cybernetyce i teorii zarządzania.

Pracownik zbiorowy i proletariacka kultura

Dla Bogdanova organizacja pracy nie sprowadzała się do technicznych schematów. Była przepojona głębokim ludzkim i kulturowym znaczeniem. Uważał, że socjalizm to nie tylko nowa system ekonomiczny, ale przebudowa całego społeczeństwa według swojego podstawowego typu, według swojego obrazu i podobieństwa. I ten nowy typ społeczeństwa musi rodzić się z nowej kultury — proletariackiej kultury, wypełnionej duchem pracy towarzyskiej współpracy.

Bogdanow był przekonany, że klasa robotnicza nosi w sobie zarodek nowej cywilizacji. Jej, w przeciwieństwie do burżuazji, obce są indywidualizm i konkurencja. Jej naturą jest praca zbiorowa, solidarność, współpraca. Sztuka, która jest potrzebna proletariatowi, musi być kolektywistyczna, kształcąca ludzi w duchu głębokiej solidarności, towarzyskiej współpracy, bliskiego braterstwa walczących i budujących.

Widział zadanie socjalizmu w tym, aby pokonać fatalne podział pracy na organizacyjną i wykonawczą. W społeczeństwie kapitalistycznym ta przepaść utrwala władzę jednych i podporządkowanie innych. Przyszłe społeczeństwo musi być budowane na zasadzie zjednoczonej, harmonicznie zbudowanej, towarzyskiej organizacji pracy i poznania.

Współpraca zamiast podporządkowania

Ta idea przenika całą tektologię Bogdanova. Odrzuca widzenie świata jako jedynie hierarchii i podporządkowania. Nawet w systemach biologicznych widzi nie podporządkowanie, ale współpracę. W komórce, w ulu, w zbiorowym kolektywie dla niego zawsze działa ten sam zasad: zjednoczenie dla osiągnięcia wspólnego celu. Kooperacja dla Bogdanova to nie tylko forma gospodarowania, ale siła twórcza, która przenika całe życie.

Zdecydowanie podkreślał, że współpraca, a nie konkurencja, leży w podstawie postępu. Klasa organizacyjna, która kiedyś pełniła rzeczywistą użyteczną funkcję, z czasem, według jego myśli, degeneruje się, stając się klasą pasożytniczą, jeśli jej działalność nie podporządkowana wspólnym celom. Prawdziwy rozwój jest możliwy tylko wtedy, gdy wszyscy uczestnicy procesu — zarówno organizatorzy, jak i wykonawcy — działają jako równoprawni partnerzy w ramach towarzyskiej współpracy.

Nauczanie wyprzedzające swoje czasy

Idea Bogdanova o kooperacji i organizacji pracy nie została zrealizowana w ZSRR. Jego nauka została ogłoszona idealistyczną i na długi czas zapomniana. Jednak dzisiaj, w erze struktur sieciowych, elastycznych produkcji, crowdsourcingu i otwartych projektów, jego idee wracają. Współczesne teorie zarządzania, analiza systemowa, koncepcje samoorganizacji — wszystko to w pewnym stopniu odzwierciedla jego przeczucia. Pokazał, że kooperacja to nie tylko sposób prowadzenia biznesu, ale fundamentalny原理 życia, zdolny przekształcić i ekonomię, i kulturę, i samego człowieka. Jego ogólna nauka organizacyjna wciąż czeka na swoje odkrycie — może tym razem już bez ideologicznych okularów.

Permanent link to this publication: