Filozofia Goethego: jedność natury, sztuki i ducha ludzkiego

Imię Jana Wolfganga von Goethego (1749–1832) jest znane każdemu wykształconemu człowiekowi głównie jako imię wielkiego poety, dramaturga i twórcy nieśmiertelnego "Fausta". Jednak sam Goethe uważał swoje prace przyrodnicze za równie znaczące jak literackie. Filozofia Goethego to nie abstrakcyjne teoretyzowanie, ale żywe światopogląd, który wyrosł z jego praktyki artystycznej i długotrwałych zainteresowań botaniką, optiką, anatomią i mineralogią.

Natura jako żywe całość

Centralnym pojęciem filozoficznej koncepcji Goethego jest "żywa całość". On myślał o naturze nie jako o mechanicznym agregacie podlegającym prawom fizyki, ale jako o ogromnym żywym organizmie, przenikniętym wewnętrznym jednością. Nie dzieli swojego dzieła, nie rozpada swojego tworu; wyrzuca go jednocześnie w pełnej związku. Każde jej tworzenie ma swoją własną istotę, każde jej zjawisko — odrębne pojęcie, a mimo to wszystko stanowi jedno.

Takie zrozumienie natury oznaczało rezygnację z dominującego w nauce XVIII wieku mechanicyzmu. Goethe był przekonany, że prawo mechaniczne nie może wyjaśnić tajemnicy życia: łatwiej zrozumieć powstanie wszystkich ciał niebieskich, niż dokładnie wyjaśnić na podstawie mechaniki powstanie tylko jednej trawy lub gąsienicy. Formy organiczne, w przeciwieństwie do nieorganicznych, posiadają wewnętrzną zasadność: w żywym organizmie wszystkie części wzajemnie określają się nawzajem i służą całości. Ta intuicja zbliżała Goethego do Kanta, który w "Krytyce zdolności sądzenia" analizował właśnie ten aspekt życia.

Metamorfоза i "prarastenie"

Wierzchołkiem naukowych badań Goethego stała się jego morfologia roślin i zwierząt. On szukał tego, co wspólne dla nieskończonego różnorodnictwa form organicznych. W botanice doszedł do idei "prarastenia" (Urpflanze) — jakiegoś wewnętrznego prototypu, według obrazu którego natura tworzy wszystkie konkretne rośliny. Liście, kielichy, pręciki — to, wg myśli Goethego, nie są początkowo różnymi organami, ale wynikiem metamorfozy (przeobrażenia) jednego i tego samego podstawowego organu — liścia.

W anatomii odkrył międzyżuchwową kość u człowieka (dоказывая tym samym jego pokrewieństwo z zwierzętami) i sformułował ideę kręgosłupa mózgu — teorię, zgodnie z którą kości czaszki powstają w wyniku splotu i przekształcenia kręgosłupów. Ta idea wyprzedziła swoje czasy i stała się ważnym wkładem w rozwój ewolucyjnej morfologii.

"Niewinna empiria" i fenomenologia Goethego

Goethe opracował specjalny sposób poznania, który sam nazywał "niewinna empiria" (zarte Empirie). Jego istota polega na tym, aby tak głęboko zanurzyć się w badanie konkretnego zjawiska, tak starannie zbierać i porównywać wszystkie jego manifestacje, aby w końcu wewnętrznie poznać porażający go prawo. Najwyższym byłoby zrozumienie, że wszystko faktyczne już jest teoria. Nie szukaj niczego za fenomenami; one same są nauką.

Ten sposób stał się poprzednikiem współczesnej fenomenologii. Zamiast konstruować abstrakcyjne wyjaśnienia "poza" zjawiskami, naukowiec musi osiągnąć intelektualne medytowanie, w którym w jednostkowym fakcie odkrywa się idea ogólna. Taki podejście łączyło w sobie staranną obserwację naukowca z intuicją artysty. Dlatego Goethe uważał, że zającie nauką i zającie sztuką — procesy, podobne po swojej istocie.

"Odrzucenie Newtona" i nauka o kolorze

Najbardziej kontrowersyjnym i monumentalnym naukowym dziełem Goethego stało się jego "Nauka o kolorze" (Zur Farbenlehre, 1810), którą uważał za główne dzieło swojego życia. W niej Goethe wszedł w polemikę z nowtonowską optyką. Jeśli Newton wyjaśniał kolor jako wynik rozkładu światła białego, to Goethe wyrażał się z podstawowości percepcji koloru ludzkiego oka.

Wydzielił trzy podstawowe czyste kolory — żółty, niebieski i czerwony — i analizował kontrasty i harmonie z psychologicznego i estetycznego punktu widzenia. Goethe wprowadził pojęcie "prafenomenu" (Urphänomen) — w optice stało się to pojawienie się koloru na granicy światła i ciemności. Chociaż fizyka odrzuciła teorię Goethego jako nienaukową, znalazła żywy odzew u artystów i filozofów. Schopenhauer nazwał "Naukę o kolorze" najważniejszym dziełem, jakie kiedykolwiek napisano o malarstwie; prace Goethego na temat koloru były wysoce cenione przez wielkich fizyków XX wieku — Wernera Heisenberga i Maxa Plancka.

Panteizm, spinozizm i zasady kosmosu

Poszukując światopoglądowej podpory, Goethe skierował się do filozofii Benedykta Spinozy. U niego przyswoił ideę panteizmu — utożsamienia Boga z naturą. Goethe nie mógł zaakceptować chrześcijańskiego transcendentnego Boga; bliżej mu była idea, że Boskie jest immanentne w każdym zjawisku przyrodniczym. Jednak jego panteizm był dynamiczny, a nie statyczny — uzupełnił Spinozę ideą rozwoju.

Goethe zauważył, że życie wszystkich zjawisk podlega interakcji dwóch przeciwstawnych początków. Te zasady nazwał "wzrostem" (Steigerung) i "polarnością" (Polarität). Polarność to pragnienie podziału i przeciwstawienia (pola magnetyczne, dodatnie i ujemne elektryczność). Wzrost to ciągłe ruchy od prostego do złożonego, od niższych form do wyższych. Interakcja tych dwóch sił rodzi ciągłe rozwój i odnowę świata. Życie, wg Goethego, to wieczny spór i wieczny syntezowanie przeciwieństw.

Człowiek i kultura: od "Burzy i naporu" do klasycyzmu

Ewolucja filozoficznych poglądów samego Goethego odzwierciedla się w jego twórczości. Wczesny okres "Burzy i naporu" (Sturm und Drang) to apologia uczucia, geniuszowej jednostki, prawa artysty na bunt przeciwko powszechnym normom. "Strachy młodego Wertera" (1774) — manifest tego okresu, gdzie bohater, napędzany hipertrofowaną wrażliwością, okazuje się niezdolny wytrzymać konfrontacji z rzeczywistością życia.

Jednak podróż do Włoch (1786–1788) oznaczała głęboki przełom w jego światopoglądzie. Przychodzi do tzw. "weimarskiego klasycyzmu". Teraz najwyższą wartością dla niego staje się nie odwrócony bunt, ale harmoniczne równowagę uczucia i obowiązku, wolności i konieczności. Artysta dla Goethego to nie tylko wyraziciel subiektywnych pasji, ale twórca zdolny odkryć w chaosie zjawisk wieczne, obiektywne formy piękna.

Ta dojrzała filozofia znalazła swoje pełne odzwierciedlenie w tragedii "Faust" — głównym dziele jego życia. Ścieżka Fausta to ścieżka od płodnego wiedzy książkowej do żywej praktyki, od egoistycznego naśladowania do społecznie użytecznej działalności. Tylko ten zasługuje na życie i wolność, kto każdego dnia idzie na bój za nimi, — proklamuje końcowy monolog Fausta, podsumowując poszukiwania ludzkiego sensu.

Spuścizna i znaczenie

Filozofia Goethego miała ogromny wpływ na europejską myśl XIX i XX wieku. Jego idee o morfologii i metamorfozie położyły fundament pod biologiczne koncepcje, przygotowując grunt dla darwinizmu. Jego nauka o kolorze przeżyła renesans w sztuce i psychologii. A jego poetyckie dzieła, samo jego istnienie jako uniwersalnego geniusza stały się symbolem synthesisu nauki i sztuki, do którego tak dąży współczesna kultura.

Filozofia Goethego to most między romantyzmem a klasycznym racjonalizmem, między artystyczną intuicją a naukowym badaniem. Uczy widzieć świat całościowo, zrozumieć każde zjawisko jako część wielkiego żywego procesu i znaleźć w samym środku rzeczywistości duchowe początki.

Permanent link to this publication: