Pytanie o osiągalność społecznej sprawiedliwości brzmi tak wiecznie, jak pytanie o sens życia. Każde pokolenie, każdy ustrój polityczny, każda szkoła filozoficzna daje na nie swój odpowiedź. Jedni twierdzą, że to tylko utopia, służąca usprawiedliwieniu rewolucji. Inni — że bez pragnienia jej osiągnięcia społeczeństwo degeneruje się. Czy więc osiągalna jest?

Czym dokładnie rozumiemy pojęcie „społeczna sprawiedliwość”

Przed rozmową o osiągalności, musimy ustalić terminy. Dla niektórych społeczna sprawiedliwość to równość wyników: wszyscy powinni mieć taki sam dochód, mieszkanie, dostęp do opieki medycznej. Dla innych — równość możliwości: każdy powinien startować z równymi szansami, a wynik zależy od wysiłku. Istnieje jeszcze jeden podejście: sprawiedliwość jako minimalizacja cierpień. W rzeczywistości żadna z tych modeli nie istnieje w czystej postaci. Nawet w najbardziej zaawansowanych krajach socjaldemokratycznych (np. w Skandynawii) istnieje różnica w dochodach, są biedni, są elity. Zatem pierwszy wniosek: absolutnej, matematycznie potwierdzonej sprawiedliwości nie istnieje. Ale to nie oznacza, że jest ona niedośćigana w zasadzie. Po prostu zawsze będzie zbliżeniem, a nie punktem końcowym.

Przeciwności na drodze do sprawiedliwości

DLACZEGO JESTEMY WCO Daleko od ideału? Pierwsze i główne — nierówności startowe. Dziecko urodzone w rodzinie z wyższym wykształceniem i rezerwami finansowymi ma na jedno rzędę więcej szans niż jego rówieśnik z niezaradnej rodziny. To nie tylko szczęście, to strukturalna niesprawiedliwość, która reprodukuje się przez pokolenia. Drugie przeszkoda — struktura gospodarki. Kapitalizm zachęca do koncentracji kapitału, a tym samym władzy. Wielkie korporacje wpływają na politykę, prawo, edukację. Trzecie — psychologia człowieka. Skłaniamy się do usprawiedliwiania swojego dobrostanu i winienia biednych ich biedzie. To kognitywne upośledzenie, które przeszkadza nam widzieć systemowe przyczyny nierówności. Czwarte — globalizacja. Kapitał ucieka tam, gdzie podatki są niższe, a prawa pracowników słabsze, tworząc „rywalizację na dno”. Wszystko to sprawia, że sprawiedliwość nie jest tylko trudna, ale stale uciekająca nam cel.

Mimo przeciwności, są poważne dowody, że społeczna sprawiedliwość nie tylko jest możliwa, ale już częściowo zrealizowana. Po pierwsze, istnieją kraje, gdzie różnica w dochodach jest znacznie niższa niż w innych. Dania, Norwegia, Finlandia pokazują, że przy wysokich podatkach i silnej polityce społecznej można zapewnić godny poziom życia dla wszystkich, w tym najbardziej wrażliwych. Po drugie, postęp technologii może działać na sprawiedliwość. Bezpłatne kursy online, otwarte bazy danych, telemedycyna — wszystko to obniża bariery. Po trzecie, rośnie świadomość. Coraz więcej ludzi domaga się od biznesu i rządu przejrzystości i odpowiedzialności. Ruchy na rzecz sprawiedliwości klimatycznej, praw mniejszości, dostępnego edukacji — to nie marginalne inicjatywy, ale globalne trendy. Po czwarte, międzynarodowe instytucje (ONZ, WHO) rejestrują i krytykują nierówności, tworząc presję na rządy narodowe. W ten sposób sprawiedliwość nie tylko jest osiągalna, ale już częściowo osiągnięta — pytanie o skalę i tempo.

Przyjazny punkt widzenia: dlaczego nigdy nie osiągniemy ideału

Sceptycy przypominają: ludzie nie są równi od natury. Mamy różne zdolności, różne motywacje, różne potrzeby. Wymaganie jednego wyniku to naruszanie wolności. Ponadto, każda systema redystrybucji rodzi biurokrację, korupcję i zależność. Kiedy państwo bierze na siebie zbyt wiele, tłumi inicjatywę. Przykłady — kraje z gospodarką komunistyczną, gdzie formalne równość prowadziło do totalnej biedności i bezprawnia. Ponadto, pojęcie sprawiedliwości jest subiektywne. Dla jednego to sprawiedliwe, aby wszyscy mieli po jabłku. Dla innego — aby ten, kto więcej pracował, otrzymywał więcej. Trzeciego obchodzi nie jabłko, ale to, że u sąsiada jest ogród. Tak więc osiągnięcie konsensusu co do określenia sprawiedliwości to największa trudność. Dlatego, zdaniem krytyków, społeczna sprawiedliwość to miraż, który przyciąga nas naprzód, ale znika przy zbliżeniu.

Praktyczny przykład: jak się zbliżamy do sprawiedliwości już teraz

Wziąć przykład z medycyny. 30 lat temu dostęp do skomplikowanych operacji był przywilejem bogatych. Dziś w krajach rozwiniętych podstawowe usługi medyczne są darmowe lub dostępne po ubezpieczeniu. Oczywiście są kolejki, różnice między szpitalami publicznymi a prywatnymi, ale ruch w kierunku sprawiedliwości jest oczywisty. Drugi przykład — edukacja. Platformy online dają możliwość nauki od profesorów Stanfordu i Harvardu za darmo. Trzecie — walka z dyskryminacją. Prawa przeciwko rasizmowi, seksizmowi, dyskryminacji wiekowej to nie tylko papiery, to narzędzia, które zmieniły społeczeństwo. Tak więc, być może społeczna sprawiedliwość to nie punkt docelowy, ale wektor. Nigdy nie osiągniemy ideału, ale możemy stale zbliżać się do niego, a ten proces już zmienia nasze życie.

Społeczna sprawiedliwość — osiągalna czy nie? Jeśli podchodzić do pytania jako do stanu końcowego — nie. Jeśli jako do bezkończnego procesu poprawy, zmniejszania różnic, rozszerzania praw — tak. I to wszystko, co możemy, i to wszystko, co nam potrzebne.

Permanent link to this publication: