Persjańska cywilizacja to jedna z najstarszych i najbardziej wpływowych w historii. Jej początki sięgają VI wieku p.n.e., gdy Cyrus Wielki założył imperium Achajmenidów, a później Sasanidzi wzmocnili persjańską kulturę, architekturę i państwowość. Po arabskim podboju w VII wieku persjański język, poezja (Firdusi, Rumi, Hafez), filozofia i zwyczaje nie zniknęły, ale zlały się w kulturę muzułmańską, wzbogacając ją. Dziś wiele narodów i krajów, od Iranu po Indie, uważa się za spadkobierców tej wielkiej tradycji. W tym artykule omówimy, kto dokładnie pretensjonuje o persjańskie dziedzictwo i co to oznacza dzisiaj.

Iran: bezpośrednie kontynuowanie Persji

Iran (nazwa "Persja" była używana na Zachodzie do 1935 roku) jest bezpośrednim spadkobiercą persjańskiej cywilizacji. Język państwowy — persjański (dzisiejszy persjański), pismo — arabskie, ale zasób słownictwa i gramatyka zachowały starożytną podstawę. Irańczycy obchodzą Nowruz (persjański Nowy Rok), czczą klasycznych poetów, a szyicki islam jest ściśle związany z pradawnymi tradycjami. Pamięć o imperiach Achajmenidów i Sasanidów jest częścią narodowego poczucia tożsamości. mauzoleum Cyrusa Wielkiego w Pasargadach to miejsce pielgrzymek. Nawet po islamskiej rewolucji w 1979 roku persjański kod kulturowy nie został zniszczony; wyraża się w architekturze, tkactwie dywanów, miniaturze i sposobie komunikacji (taaruuf). Irańczycy są dumni, że ich cywilizacja jest starsza od greckiej i rzymskiej.

Tadżykistan: strażnicy persjańskiego języka

Tadżykowie to jedyny irańskojęzyczny naród w Azji Środkowej. Ich język (tadżycki) to w zasadzie ten sam persjański, ale używający cyrylicy. Po rozpadzie Związku Radzieckiego Tadżykistan aktywnie odrodza persjańskie dziedzictwo: uczą się twórczości Rudaki (ojca persjańskiej poezji), Firdusi, Saadi. W Samarquandzie i Bucharze (obecnie Uzbekistan) znajdują się groby persjańskich myślicieli, ale sami tadżykowie uważają się za spadkobierców imperium Samanidów (IX–X wiek), które było persjańskie w duchu. Nowruz w Tadżykistanie to święto państwowe. Wiele tadżyckich intelektualistów nazywa swój naród "zachodnimi bramami persjańskiego świata".

Afganistan: język dari i wspólna poezja

W Afganistanie persjański język (nazywany dari) jest jednym z dwóch języków urzędowych obok paszto. Dari to język ojczysty dla tadżyków, hazarów, charajmaków i części Uzbeków. Afgańscy klasycy (Dżami, Bedil) pisali po فارسی. Wiele Afgańczyków, zwłaszcza w miastach (Kabul, Herat), głęboko czci persjańską poezję i muzykę. Nowruz obchodzą wszędzie, nawet w latach wojen. Pomimo politycznych katastrof idea "Wielkiego Chorazmu" (historycznej persjańskiej prowincji) żyje. Hazarowie, pochodzący od Mongołów, przejęli język i kulturę persjańską i również uważają się za część tego dziedzictwa.

Uzbekistan: tureckie państwo z persjańską duszą

Uzbekowie to turecki naród, ale ich kultura wchłonęła persjańskie elementy. Samarkand, Buchara, Chiva to centra persjańskiej nauki i architektury. Uzbekiński język zawiera do 30% zapożyczeń persjańskich. Wielki poeta Alisher Navoi pisał po czagatajsku (turecku), ale był głęboko zainspirowany persjańską literaturą. W Uzbekistanie czci się Awicennę (Ibn Sina), który pisał po arabsku i persjańsku. Po uzyskaniu niepodległości w 1991 roku Uzbekistanie zaczęli aktywniej studiować persjańskie dziedzictwo, zwłaszcza w kontekście wspólnej islamskiej cywilizacji. Niektórzy historycy uważają, że Bucharski Emirat był bezpośrednim kontynuatorem persjańskiej tradycji państwowej. Dziś Uzbekowie nie nazywają się spadkobiercami Persów w pełnym znaczeniu, ale przyznają ogromne wpływy.

Indie: mogolski synkretyzm i persjańska kultura

Persjańskie wpływy osiągnęły szczyt podczas Wielkich Mogołów (XVI–XIX wiek). Persjański był językiem dworu, poezji, dyplomacji. Tadź Mahal to dzieło persjańskiej szkoły architektonicznej. Mogolowie przynieśli do Indii persjańskie ogrody, miniaturę, kaligrafię. Nawet po upadku imperium persjański pozostał językiem edukacji do XIX wieku. Dziś hinduscy muzułmanie (zwłaszcza w Lucknow, Delhi, Hyderabad) zachowują wiele persjańskich rytuałów i słów (np. "nowruz" obchodzą szyici). Język urdu znajduje się pod silnym wpływem persjańskim (lexyka, gramatyka). Jednak Indie to kraj heterogeniczny, i spadkobiercami persjańskiej cywilizacji tutaj uważają się bardziej elity kulturalne, niż cały naród.

Pakistan: persjański kod w urdu i paszto

Pakistan powstał w 1947 roku, ale jego bagaż kulturowy obejmuje persjańskie dziedzictwo. Urdski, język narodowy, jest pisany arabsko-persjańską pismem (nastaliq) i zawiera do 60% leksyki z فارسی. Poezja (Iqbal, Gadir) używa klasycznych metrów persjańskich. Paszto również pod wpływem persjańskim, zwłaszcza w leksyce religii i administracji. W Peshawarze i Kwecie tradycyjne domy są ozdobione persjańską mozaiką. Pakistańscy szyici aktywnie obchodzą Nowruz i wspominają persjańskich świętych. Jednak pakistańczycy częściej podkreślają islamską, a nie pradawną persjańską tożsamość.

Kurdowie: irański naród bez państwa

Kurdowie (język kurdyjski należy do grupy języków irańskich na północnym-zachodzie) są genetycznie i językowo bliski Persom. Ich epos i folklor zawierają motywy wspólne z "Szahnamem". Wiele Kurdów uważa się za potomków Medów, starożytnych sąsiadów Persów. W Kurdystanie irackim popularni są persjańscy poeci. Jednak z powodu politycznych okoliczności Kurdowie częściej podkreślają swoją oddzielną tożsamość, a nie jedność z Persami. Jednak w kręgach kulturalnych mówi się o "irańskiej rodzinie cywilizacyjnej".

Azerbejdżanie, Osetowie i inne irańskie narody

Azerbejdżanie (turkojęzyczni) byli częścią różnych persjańskich imperiów i zachowali elementy persjańskiej kultury: muzykę (mugam), poezję (Nizami Gjańdżewi pisał po فارسی), architekturę. Wiele Azerbejdżanów w Iranie nazywa się Persami-Azerbejdżańczykami. W Republice Azerbejdżan wpływy persjańskie są słabsze. Osetowie (język irański, ale chrześcijańska kultura) to potomkowie Alanów; ich związek z persjańskim światem jest głównie językowy. Beludżowie, pamirowskie narody (szugnanie, ruśanie) są również irańskojęzyczni, ale ich samoidentyfikacja jest częściej lokalna.

Parsowie w Indiach i diaspora

Parsowie to zoroastrianie, którzy uciekli z Persji (VII–X wiek) do Indii, aby uniknąć islamizacji. Zachowali język (awestyjski w modlitwach, gudżarati w codziennym życiu), zwyczaje, kuchnię. Dziś Parsowie uważają się za strażników pradawnej persjańskiej duchowości. Pomimo małej liczby ich wpływ (np. rodzina Tata) jest ogromny. W USA, Kanadzie i Europie istnieją diaspory Irańczyków (wywodzących się z Persji), które aktywnie kultywują persjańskie dziedzictwo: teatr, kuchnia, kursy językowe. Dla nich pamięć o Persji jest nieodłączną częścią tożsamości.

Wprowadzenie: żywe dziedzictwo

Persjańska cywilizacja nie zginęła z upadkiem imperium Sasanidów. Przepłynęła do kultury muzułmańskiej, rozproszyła się od Bałkanów do Bengalu, wzbogaciła tureckie, hinduskie, kaukaskie narody. Dziś miliony ludzi mówią po persjańsku (około 110 milionów użytkowników) i jeszcze więcej używa persjańskiej leksyki, czci persjańską poezję, obchodzi Nowruz. Bezpośrednimi spadkobiercami uważają się Irańczycy i Tadżykowie, a także Afgańczycy-dari. Pośrednio – Uzbekowie, Hindusi, Pakistańczycy, Kurdowie, Osetowie, Parsowie. Persjańskie dziedzictwo to nie eksponat muzealny. Jest żywe w bazarnym taaruufe, w wierszach Hafiza na ślubie, w zapachu różanej wody na Nowruz. I dopóki brzmi persjański, Persja nie zniknie.

Permanent link to this publication: