Wiek Deda Morozu i Santa Klausa: metamorfozy archetypu darczyńcy

Wprowadzenie: problem datowania mitologicznego postaci

Określenie wieku folklorystyczno-mitologicznych postaci, takich jak Dед Moroz i Santa Claus, jest trudnym zadaniem metodologicznym. Ich współczesny wizerunek jest wynikiem wielowiekowego synkretyzmu archaicznych wierzeń, aгиографicznych (życiorysowych) opowieści, reklamy komercyjnej i polityki kulturalnej państwa. Dlatego wiek tych bohaterów należy traktować nie jako datę biologiczną lub historyczną, ale jako chronologię nakładania się znaczeń i obrazów, każdy z których ma swoją temporalną przypisaną.

Santa Claus: od biskupa IV wieku do marki XX wieku

1. Jądro prototypu: święty Николай Мирлиkijski (ok. 270–343 r. n.e.).
To historyczna i sakralna podstawa. Николай, arcybiskup miasta Miры w Likii (Mała Azja), jest czczony w chrześcijaństwie jako cudotwórca i opiekun dzieci, żeglarzy i niewinnie oskarżonych. Z jego życia pochodzi kluczowy wątek o tajnej pomocy — wrzucaniu worków złota do domu ubogiego mieszkańca miasta na przydane córkom. Ten czyn położył podstawę tradycji darowania prezentów w tajemnicy, w nocy. W ten sposób wiek sakralnego prototypu wynosi około 1700 lat.

2. Folklorystyczna transformacja w Europie (Średniowiecze – XVII wiek).
W Holandii kult Sinterklaasa (Sinterklaas, upośledzone Sint-Nicolaas) w XVI–XVII wieku dał początek wizerunkowi białowłosego starca w episkopackich ubraniach (mitra, kij), jeżdżącego na białym koniu i towarzyszanego sługą-mawrem (Czarny Piotr). Przybywał on z Hiszpanii (symbolizując odległe kraje) i zostawiał prezenty dzieciom w nocy na 6 grudnia. W tym miejscu wiek wizerunku jako ludowego postaci świątecznej wynosi około 400–500 lat.

3. Amerykańska metamorfoza i narodziny współczesnego Santa (XIX wiek).
Kluczowy etap kształtowania znanego nam Santa Clausa miał miejsce w USA:

1809: Washington Irving w «Historii Nowego Jorku» opisał Sinterklaasa jako grubego holenderskiego palacza tytoniu, jeżdżącego w niebie na wozie.

1823: Anonimowe wiersze «Wizyta Świętego Mikołaja» (często przypisywane Klementowi Clarkowi Murowi) po raz pierwszy dały szczegółowe opisanie: «puchaty, radosny elf» z białą brodą, małe sanie, zaprzężone ośmioma reniferami, zjazdy przez komin. Wiek tego literackiego kanonu wynosi dokładnie 200 lat.

1863: Karikaturzysta Thomas Nast w czasopiśmie Harper's Weekly wizualizował Santa Clausa jako brodatego mężczyznę w płaszczu, ozdobionym gwiazdami i paskami ( patriotyczny motyw wojny secesyjnej w USA). Nast również «osiedlił» go na Biegunie Północnym. temu wizualnemu wizerunkowi – 160 lat.

1931–1964: Firma «Coca-Cola» uruchomiła szeroką kampanię reklamową, ilustratorem której był Haddon Sundblom. On ugruntował kanon: dobroduszny, rumiany starzec w czerwonej kurtce z białą wykończeniem (firmowe kolory marki), czarnym pasem i butami. ten komercyjnie ujednolicony wizerunek, któremu około 90 lat, ostatecznie wyparł inne wersje i stał się globalnym standardem.

Wnioski dotyczące Santa Clausa: Jego współczesny wiek jako masowego fenomenu kulturowego wynosi mniej niż 100 lat, mimo 1700-letnich korzeni.

Ded Moroz: od słowiańskiego ducha do radzieckiego symbolu

1. Archaiczna podstawa: duch chłodu (pogańska epoka).
W słowiańskiej mitologii istniały postacie oлицетworzające mróz i zimę: Morozko, Studenec, Treskun, Züja. To byli nie darczyńcy, ale surowe, amfibolentne duchy natury, których należało uspokoić, aby nie zniszczyły plonów. Ich «wiek» sięga głęboko w pogańskie wierzenia, więcej niż 1000 lat.

2. Literacka krystalizacja (XIX wiek).
Wizerunek zaczyna się miękceć i przybierać cechy magicznego darczyńcy pod wpływem europejskiej, głównie niemieckiej, tradycji bożonarodzeniowej:

1840: W.F. Odoyewski w baśni «Mroz Ivanovich» stworzył wizerunek siwego starca, żyjącego w lodowym domu i nagradzającego pracowitą dziewczynkę.

Koniec XIX wieku: Związek Morоза z świętem Bożego Narodzenia staje się trwały. Wizerunek przedstawia starca w białej szubii, przychodzącego z prezentami. temu literacko-bytowemu wizerunkowi – około 150 lat.

3. Radziecka transformacja i kanonizacja (1930-е годы).
Po rewolucji i walce z religią Boże Narodzenie i choinka były zabronione. W 1935 roku radziecka władza zrehabilitowała święto, ale przekształciła je w świecki Nowy Rok. Dед Moroz stał się jego głównym symbolem, «dєдuszką», przyjacielem dzieci, pozbawionym kontekstu chrześcijańskiego. W 1937 roku na pierwszej oficjalnej Kremlowskiej choince po raz pierwszy pojawił się z Sneguroczką (postacią, pochodzącą z utworu A.N. Ostrowskiego, ale nie związanej z zachodnią tradycją). Jego wizerunek został wizualnie ujednolicony: długa niebieska lub czerwona szuba, otoczona białym futrem, kij, valenki/buty, worek z prezentami. Wiek radzieckiego, a następnie ogólnorosyjskiego Deda Morozu wynosi około 85–90 lat.

Wnioski dotyczące Deda Morozu: Jego wiek jako dobrego darczyńcy wynosi nie więcej niż 150 lat, a jako oficjalnego symbolu Nowego Roku – mniej niż 90 lat.

Porównawcza chronologia i wnioski

Aspekt Santa Claus Dед Moroz
Historyczny prototyp Św. Николай (IV wiek, 1700 lat) Duchy chłodu (pogaństwo, >1000 lat)
Formowanie folklorystycznego wizerunku Sinterklaas (XVI–XVII wiek, ~400 lat) Morozko w folklorze, ale bez funkcji darczyńczej
Literacka stabilizacja jako darczyńcy «Wizyta Świętego Mikołaja» (1823 r., 200 lat) Baśnie Odoyewskiego i innych (drugie połowa XIX wieku, ~150 lat)
Wizualny i ideologiczny kanon Reklama «Coca-Cola» (1931 r., ~90 lat) Propaganda radziecka (1935–1937 r., ~85 lat)
Towarzysze Elfy, pani Klas, renifery Wnuczka Sneguroczka (unikalna cecha)
Transport Sani, zaprzężone latającymi reniferami Pieszo, na trójce koni lub «po-magicznie»
Rezydencja Biegun Północny (Kanada/Finlandia) Wielki Ustjug (od 1999 roku, projekt marketingowy)
Ogólny wniosek: Oba postacie są «późnymi konstrukcjami», których współczesny wizerunek ukształtował się prawie jednocześnie, w latach 1930. XX wieku, pod wpływem potężnych sił ideologicznych i komercyjnych. Ich «starość» jest częścią mitu, niezbędnym atrybutem dla legalizacji tradycji. Santa Claus stał się produktem amerykańskiej masowej kultury i globalnego marketingu, a Dед Moroz – produktem radzieckiej polityki kulturalnej i następnej tożsamości narodowej. Ich wiek w tym kształcie, w jakim je znamy dzisiaj, mierzy się nie wiekami, ale dziesięcioleciami, co jest jasnym przykładem «innowacji tradycji» (według E. Hobsbawma) w współczesnej epoce.

Permanent link to this publication: