25-lecie Szanghajskiej Organizacji Współpracy: teraźniejszość i perspektywy

W 2026 roku Szanghajska Organizacja Współpracy (SZOW) obchodzi 25-lecie istnienia. Utworzona w 2001 roku na podstawie "Szanghajskiej Piątki" (Rosja, Chiny, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan), stała się największą regionalną organizacją świata. Dziś w SZOW składają się 10 państw członkowskich (Rosja, Chiny, Indie, Pakistan, Iran, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Uzbekistan, Białoruś), a także 4 kraje obserwujące i 13 partnerów dialogowych. Terytorium SZOW obejmuje około 40% ludności Ziemi i 20% światowego PKB. 25 lat — wiek dojrzewania. Co udało się osiągnąć? Jakie są wyzwania i w którą stronę idzie organizacja dalej?

Historia: od walki z terroryzmem do globalnej platformy

SZOW zaczęła jako mechanizm regulacji sporów granicznych między Chinami a krajami byłego Związku Radzieckiego. Po atakach 11 września 2001 roku nacisk przesunięto na walkę z "trzema siłami zła" (terroryzm, separatyzm, ekstremizm). W 2004 roku utworzono Regionalną Strukturę Antyterrorystyczną (RAATS). W 2017 roku przyjęto Indie i Pakistan, co zwiększyło geopolityczny ciężar. W 2023 roku dołączył Iran, w 2024 roku Białoruś. Dziś SZOW jest platformą do dyskusji na temat bezpieczeństwa, ekonomii, energetyki, transportu i współpracy kulturalnej.

Miarą ekonomiczną: od projektów do realnych działań

Ekonomiczna agenda SZOW przez długi czas była w tyle. Ale w ostatnich latach uruchomiono projekty: korytarz transportowy "Północ-Południe", łączący Rosję, Iran, Indie (przez Kaspium); budowa gazociągu z Rosji do Chin ("Siła Syberii-2"? jeszcze trwają negocjacje); inicjatywa "Pasek i Droga" Chin częściowo koliduje z interesami SZOW. Utworzono Bank Rozwoju SZOW (w 2025 roku? jeszcze nie działa). Sukcesy ekonomiczne są skromniejsze niż polityczne, ale jest dynamika.

Bezpieczeństwo: sukcesy i niepowodzenia

RAATS przeprowadziła setki wspólnych ćwiczeń, wymieniła informacje wywiadowcze, zapobiegła kilku atakom terrorystycznym. Jednak problem afgański pozostaje: po wycofaniu się USA talibowie (zakazani w РФ) nie są uznawani, ale SZOW musi z nimi prowadzić dialog. Konflikty graniczne między Indiami a Chinami, napięcia między Pakistanem a Indiami — SZOW nie jest panaceum, ale stworzyła kanały komunikacji. Ważne, że organizacja nie ingeruje w sprawy wewnętrzne.

Rozszerzenie: zalety i wady

Przyjęcie Indii, Pakistanu, Iranu, Białorusi uczyniło SZOW bardziej reprezentatywną, ale również utrudniło podejmowanie decyzji (konsensus). Wewnętrzne konflikty między Indiami a Chinami, Rosją i Zachodem (poprzez Białoruś) mogą sparaliżować pracę. Jednak liderzy znajdują kompromisy. W 2026 roku dyskutuje się o przyjęciu Turcji, Azerbejdżanu, Arabii Saudyjskiej — to uczyni SZOW poważnym konkurentem G7 i NATO.

Współpraca kulturalna i humanitarna

SZOW organizuje forумы młodzieżowe, festiwale, wymiany uniwersyteckie. Utworzono Asocjację Uniwersytetów SZOW, organizowane są gry sportowe (SZOS-2025 w Chinach). Jednak kulturalna bliskość narodów uczestniczących pozostawia wiele do życzenia. Rosyjski i chiński — języki robocze, ale angielski nie jest na czele.

Perspektywy: globalny gracz czy regionalny klub

SZOS może stać się jednym z filarów wielopolarnego świata. Aby tego osiągnąć, należy: stworzyć strefę wolnego handlu (jeszcze nie realistyczne), rozwijać infrastrukturę transportową, ujednolicić normy prawne, wzmocnić rolę w regulacji konfliktów. Konkurencja z BRIKS (gdzie te same uczestnicy) rozmywa agendę. Ale SZOS pozostaje ważną platformą dla spotkań liderów "nie-Zachodu".

Rola Rosji i Chin

Rosja widzi w SZOW przeciwwagę dla NATO i UE, a także platformę do promowania euroazjatyckiej integracji (EAEU). Chiny używają SZOW do realizacji "Paska i Drogi", a także do hamowania USA. Duumwират Moskwy i Pekinu jest motorem organizacji, ale małe kraje obawiają się dominacji. W 2026 roku przewodnictwo przechodzi do Kazachstanu, co da szansę średnim krajom.

Wyzwania: finansowanie, biurokracja, nacisk zewnętrzny

SZOS odczuwa brak narzędzi finansowych (swoisty bank jeszcze nie działa). Sekretariat jest słaby. Zachodnie sankcje przeciwko Rosji i Iranowi utrudniają rozliczenia w dolarach. Przejście na waluty narodowe (rubel, juan, rupia, rial) jest powolne. Polityczny nacisk ze strony USA (które traktują SZOS jako zagrożenie) może się zwiększyć.

Dwadzieścia pięć lat — wiek, gdy organizacja powinna pokazać realne wyniki. SZOS już stała się uznawanym podmiotem międzynarodowym. Ale aby stać się "azjatyckim UE", przed nim jest jeszcze dużo pracy. Jednak jego głównym celem nie jest pośpiech i niszczenie tego, co działa. A w SZOS głównym jest: dialog.

Permanent link to this publication: