Spengler o trzecim humanizmie: krytyka ducha muzealnego i poszukiwanie nowej antropologii

W kontekście intelektualnego kryzysu kultury europejskiej w latach 1920-1930, równolegle z koncepcją «trzeciego humanizmu» Werner'a Jaegera, pojawiła się oryginalna i ostra interpretacja tej idei, przynależna niemieckiemu filozofowi i pedagogowi Eduardowi Spenglerowi (1882–1963). Jeśli Jaeger widział ocalenie w powrocie do antycznego ideału paidei jako siły formującej, to Spengler poddał klasyczny humanizm radykalnej krytyce i zaproponował swoją, antropologicznie uzasadnioną wersję «trzeciego humanizmu», zwróconą do wyzwań współczesności.

Krytyka «drugiego humanizmu» i diagnoza kryzysu

Spengler, jeden z głównych przedstawicieli filozofii życia i Geisteswissenschaftliche Pädagogik (pedagogiki opartej na naukach o duchu), w pracy «Filozofia młodości» (1924) i innych tekstach sformułował surowy diagnozę. «Drugi» lub nieoksydowany ideal humanistyczny XVIII–XIX wieku, zdaniem jego, do początku XX wieku przekształcił się w formalne, «muzealne» podejście do antykwizmu. Klasyczna kultura przekształciła się w zbór martwych przykładów do naśladowania, w estetyzowany kanon, pozbawiony siły życia. Nauczanie starożytnych języków stało się celem samym w sobie, retorycznym ćwiczeniem, odłączonym od rzeczywistych problemów formującej się osobowości. Ten «muzealny humanizm» okazał się bezradny wobec nihilizmu, myślenia technokratycznego i społecznych trzęsień ziemi, które nastąpiły po I wojnie światowej.

Trzeci humanizm jako pedagogika «duchowych form» i «aktywnego człowieka'

Odpowiedzią Spenglera był «trzeci humanizm», który miał pokonać odseparowanie między dziedzictwem kulturowym a życiem. Jego jądrem była nie rekonstrukcja antycznego kanonu, ale pedagogika antropologiczna, zorientowana na rozwój wewnętrznych, przynależnych człowiekowi «duchowych form» (seelische Strukturen). Spengler wyodrębniał sześć podstawowych idealnych typów osobowości (teoretyczny, ekonomiczny, estetyczny, społeczny, polityczny, religijny), każdy z nich posiada unikalny sposób relacji do świata. Zadaniem wychowania nie jest narzucanie jednej modeli (antycznego bohatera lub naukowca), ale wykrywanie i kultywowanie dominującej duchowej formy w konkretnym młodym człowieku, pomoc w uzyskaniu jego wewnętrznej regularności i orientacji wartości.

W ten sposób trzeci humanizm u Spenglera to humanizm formowania, a nie wzoru. Dziedzictwo antyczne (jak i każde inne) powinno służyć nie jako etalon do kopiowania, ale katalizatorem wewnętrznego doświadczenia, materiałem do dialogu, który pomaga młodej osobowości zrozumieć i sformułować własne wartości życiowe. Kluczową postacią nie jest harmoniczny grek, ale «aktywny człowiek», zdolny do duchowego twórczości i odpowiedzialnego działania historycznego w swojej unikalnej sytuacji życiowej.

Edukacja jako spotkanie z «obiektywnym duchem»

Spengler prześciguje również sam proces edukacji. To nie przekazywanie sumy wiedzy, ale «spotkanie» rozwijającej się subiektywności ucznia z «obiektywnym duchem» — światem wartości kulturowych, ucieleśnionych w języku, sztuce, religii, prawie. Nauczyciel występuje nie jako transmisjonista informacji, ale jako «prowadnik» na tej drodze spotkania, pomagający uczniowi przeżyć i przyswoić wartości kulturowe jako osobistnie znaczące. Interesujący fakt: Spengler wywarł ogromny wpływ na reformę niemieckiej szkoły w Republice Weimarskiej, gdzie podjęto próbę pokonania werbalizmu poprzez wprowadzenie tzw. «szkoły pracy», kładącej nacisk na całościowy doświadczenie i związek z życiem, co było praktycznym wynikiem jego idei.

Różnica między Jaegerem a historycznym losem koncepcji

Jeśli Jaeger widział w antykwizmie ontologiczną normę (ideał paidei), którą należy ożywić, to Spengler widział w niej (i w każdej wielkiej kulturze) jeden z potężnych języków «obiektywnego ducha», w dialogu z którym rodzi się współczesne samopoczucie. Jaeger był filologiem-klasycystą, dążącym do odnowienia dyscypliny. Spengler — filozofem i pedagogiem, dążącym do odnowienia osobowości poprzez pedagogikę.

Historyczny los idei Spenglera był dramatyczny. Z powstaniem władzy nazistów jego nacisk na indywidualne duchowe formowanie i otwartość na kulturę światową weszły w konflikt z totalitarną ideologią rasowego kolektywizmu. Chociaż próbował znaleźć modus vivendi z reżimem, jego humanistyczna pedagogika została marginalizowana. Po wojnie jego idee wpłynęły na odbudowę niemieckiego systemu edukacji na humanistycznych założeniach.

Podsumowanie: aktualność idei Spenglera

Trzeci humanizm Eduarda Spenglera dzisiaj może być odczytany jako zapowiedź kluczowych trendów pedagogicznych: przesunięcie akcentu z przyswajania kanonu na rozwój osobowości, wartość indywidualnej ścieżki edukacyjnej, zrozumienie edukacji jako dialogu kultur i wartościowego samostanowienia. Jego protest przeciwko «muzealnemu», formalnemu podejściu do kultury brzmi niezwykle współcześnie w erze, gdy wiedza często przekształca się w informacje do testowania, a dziedzictwo kulturowe w obiekt turystycznego konsumpcji. Spengler przypomina, że prawdziwy humanizm rodzi się nie od powtarzania przeszłości, ale od odważnego spotkania żywego, formującego się ducha ludzkiego z wyzwaniami jego czasu, dla którego klasyka nie jest punktem końcowym, ale jednym z najgłębszych rozmówców.

Permanent link to this publication: