A. I. Hercen i Anglia: „Wolna rosyjska trybuna” na brzegach Tamizy

Wprowadzenie: „Londyn — jedyne miejsce”

Dla Aleksandra Iwanowicza Hercena (1812-1870), rewolucyjnego demokraty, filozofa i publicysty, Anglia stała się nie tylko krajem emigracji, ale wyjątkowym historycznym i intelektualnym laboratorium, w którym spędził 12 lat (1852-1864) — najbardziej owocny okres swojego życia. Jego stosunek do Anglii był głęboko ambiwalentny: była ona zarówno cytadelą nienawidzonego przez niego świata burżuazyjnego, jak i schronieniem zapewniającym wolność słowa, niedostępną w Europie kontynentalnej. Anglia stała się fizycznym i symbolicznym miejscem, z którego przemawiał do Rosji, tworząc fenomen „Wolnej rosyjskiej prasy”.

Anglia jako „polityczna arka” i schronienie

Po klęsce rewolucji 1848-1849 w Europie Hercen, rozczarowany i prześladowany, znalazł się w politycznym impasie. Anglia, ze swoim prawem do azylu i brakiem cenzury, stała się jego ratunkiem.

Precedens: Brytyjski rząd, pomimo swojej konserwatywności, odmówił wydania Hercena władzom rosyjskim, mimo nacisków dyplomatycznych. Było to zgodne z tradycją udzielania azylu politycznym emigrantom (takim jak wcześniej karbonariusze czy uczestnicy powstań polskich).

Znaczenie: To bezpieczeństwo było fundamentem całej jego dalszej działalności. W liście zauważał: „Londyn — jedyne miejsce, gdzie można żyć w naszych czasach... tutaj jest wolność mówienia i nikt na to nie zwraca uwagi”.

Krytyka „świata sklepikarzy”: Hercen — analityk społeczeństwa angielskiego

Hercen podszedł do Anglii jako przenikliwy myśliciel społeczny. Jego oceny, przedstawione w listach i esejach (później zawartych w „Było i myśli”), były bezlitosne.

Fetyszyzm własności i „mieszczaństwo”: Dostrzegł w Anglikach, zwłaszcza w klasie średniej, triumf „mieszczaństwa” (filistyństwa) na skalę globalną. Dla niego Anglia była królestwem utylitarnego rachunku, kultu komfortu i świętej własności prywatnej, co, jego zdaniem, zabijało wysoki idealizm i duchowy zryw.

Obłuda i fałszywa moralność (cant): Hercen ostro krytykował angielskie obłudnictwo — formalną, fałszywą moralność, która maskowała interesy własne. Drażniło go połączenie zewnętrznej szacowności z obojętnością społeczną.

Kontrasty społeczne: Zauważał potworną przepaść między bogactwem a biedą, opisując londyńskie slumsy równie obrazowo jak Engels w „Położeniu klasy robotniczej w Anglii”. Angielska wolność polityczna, według Hercena, była przywilejem klas posiadających.

Przykład jego krytyki: Opisując Hyde Park jako symbol angielskiej wolności, gdzie mogli się gromadzić mówcy, Hercen dodawał zaraz, że ta wolność to dekoracja, nie dotykająca podstaw ustroju społecznego. Nazywał angielską konstytucję „wolnością wewnątrz niewoli”.

Anglia jako platforma dla „rosyjskiego głosu”: Wolna rosyjska drukarnia

To właśnie w Londynie Hercen zrealizował swój główny projekt, niemożliwy nigdzie indziej na świecie.

Założenie Wolnej Rosyjskiej Drukarni (1853): W warunkach całkowitej informacyjnej próżni między Rosją a Europą Hercen stworzył kanał bezpośredniej, nieocenzurowanej komunikacji. Pierwszymi wydawnictwami były proklamacja „Dzień Jurija! Dzień Jurija!” oraz zbiór „Gwiazda Polarna” (odrodzenie almanachu dekabrysty Rylejewa).

„Dzwon” (1857-1867): Najsłynniejsze wydawnictwo. Ta gazeta, początkowo ukazująca się raz w miesiącu, potem częściej, stała się międzynarodową sensacją. Była potajemnie sprowadzana do Rosji i czytana przez wszystkich — od studentów i urzędników po cesarza Aleksandra II i najwyższych dostojników, którzy z niej dowiadywali się o nadużyciach na miejscu.

Rola Anglii: Brytyjskie prawo chroniło drukarnię przed zamknięciem. Angielska poczta i rozwinięty system komunikacji pozwalały nawiązywać kontakty z Europą kontynentalną i przemycać nakład do Rosji. Londyn był idealnym centrum dla takiej działalności.

Ciekawostka: Redakcja „Dzwonu” i mieszkanie Hercena przy Avenyu Road 92 (2) w londyńskiej dzielnicy Paddington stały się miejscem pielgrzymek rosyjskich i europejskich radykałów. Bywali tam Karl Marks, Giuseppe Mazzini, francuscy socjaliści. Londyński dom stał się pierwowzorem „sztabu” rosyjskiej myśli rewolucyjnej za granicą.

Wpływ życia angielskiego na idee Hercena: „rosyjski socjalizm” i krytyka Zachodu

Życie w Anglii nie tylko dało Hercenowi narzędzia, ale także wpłynęło na treść jego idei.

Pogłębienie rozczarowania „zachodnią” drogą: Obserwując angielskie społeczeństwo burżuazyjne, Hercen ostatecznie przekonał się, że zachodni sposób rozwoju z jego parlamentarnością i kapitalizmem to ślepe uliczki dla Rosji. Jego słynne sformułowanie „Z tamtej i z tej strony — śmieci!” odnosiło się właśnie do dwóch stron Kanału La Manche: reakcyjnej, zastojowej Rosji i bezdusznej, mieszczańskiej Europy.

„Rosyjski socjalizm”: To rozczarowanie skłoniło go do opracowania teorii „rosyjskiego socjalizmu”, opartego nie na proletariacie i walce klas (jak u Marksa), lecz na rosyjskiej wspólnocie chłopskiej (mirze). Doświadczenie angielskie stało się dla niego antymodelem, od którego odchodził, budując utopijny obraz niekapitalistycznej przyszłości Rosji.

Angielski empiryzm vs. niemiecki idealizm: Hercen, sam były heglista, w Anglii docenił praktycyzm i empiryzm angielskiej myśli. Umocniło go to w pozycji realistycznego sceptycyzmu i odrzucenia abstrakcyjnych, oderwanych od życia doktryn (za co później krytykował również Czernyszewskiego).

Trauma i samotność: „ból wolności”

Paradoksalnie, wolność dana przez Anglię obróciła się dla Hercena w głęboki kryzys osobisty. Czuł się samotnym głosem na pustyni. Nie rozumiała go stara Europa, a w Rosji jego głos, dochodzący z „kraju wrogów” (zwłaszcza po wybuchu wojny krymskiej), wywoływał mieszane uczucia. Jego słynny artykuł „Vixerunt!” („Oni skończyli!”) to krzyk rozpaczy człowieka, wolnego mówić wszystko, ale niezdolnego być usłyszanym tak, jak by chciał.

Podsumowanie: Londyn jako „Przylądek Canaveral” rosyjskiej wolnej myśli

Anglia dla Hercena nie była obiektem ślepego zachwytu (jak dla anglomaniaków), lecz złożonym, sprzecznym narzędziem działania historycznego. Dała mu trzy kluczowe zasoby:

Fizyczne bezpieczeństwo (prawo azylu).

Technologiczną i prawną możliwość realizacji bezprecedensowego projektu wydawniczego.

Konkretny materiał społeczny do ostatecznego sformułowania jego krytyki zachodniego kapitalizmu i teorii „rosyjskiego socjalizmu”.

Hercen wykorzystał Londyn jako platformę startową do uruchomienia „Dzwonu” — pierwszego w historii regularnego, nieocenzurowanego rosyjskiego medium, które na dekadę stało się sumieniem i trybuną całej myślącej Rosji. Jego relacje z Anglią to historia produktywnego wykorzystania obcego środowiska dla wyłącznie narodowych celów. Udowodnił, że nawet głęboko krytykując kraj pobytu, można uczynić go terytorium służby swojej ojczyźnie, przemieniając „cytadelę burżuazji” w twierdzę wolnego rosyjskiego słowa. W tym tkwi wyjątkowość i wielkość jego londyńskiej epopei.

Permanent link to this publication: