Obyczaje wyższego społeczeństwa w dziełach Dickensa: anatomia hipokryzji, lenistwa i społecznej bezodpowiedzialności

Wprowadzenie: Dickens jako antropolog społeczny elity

W dziełach Charlesa Dickensa wyższe społeczeństwo (arystokracja i szlachta) przedstawia się nie jako tło, ale jako przedmiot uważnej i często bezwzględnej analizy. Pisarz, pochodzący z niższych warstw społecznych i napotykający na ujmujący system protekcji, stworzył galerię typów, ujawniających moralną i społeczną dysfunkcję brytyjskiej elity pierwszej połowy XIX wieku. Jego krytyka skierowana jest nie przeciwko arystokracji jako klasie per se, ale przeciwko jej degradowanym obyczajom: pasożytnictwu, duchowej pustce, okrutnemu obojętności na cierpienia biednych i wierze w własną wyjątkowość opartą tylko na pochodzeniu i bogactwie. Dickens obnaża wyższy świat jako zamkniętą systemę, produkującą moralnych i społecznych wadliwych.

1. Kultura zewnętrzna i rytuały jako zastępstwo istoty

Dickens zapisuje chorobliwą troskę arystokracji o formę w detrimentie treści.

Rytualna lenistwo. Wyższe społeczeństwo żyje w zamkniętym kręgu bezsensownych rytuałów towarzyskich: wizyty, przyjęcia, balów, plotek. W «Chłodnym domu» lady Dedlock, uosobienie towarzyskiej lwicy, spędza życie w «eleganckiej nudzie», jej dni są zaplanowane do minut, ale pozbawione jakiegokolwiek znaczenia, poza utrzymaniem statusu. Jej słynne «Ja jestem zmęczona tym wszystkim» — znak egzystencjalnego pustki.

Fetyszyzacja manier i tytułów. Mowa, gesty, umiejętność zachowania się ważniejsze niż dobroć lub inteligencja. Postacie takie jak sir Leicestershire Dedlock («Chłodny dom») lub pani Generalna («Królik Dorritt») są chodzącymi encyklopediami dobrego tonu, za którymi kryje się pełna emocjonalnej i moralnej sterylności. Pani Generalna uczy «królowania» i «powstrzymywania się», podmieniając moralność etykiecie.

2. Pasożytnictwo i ekonomiczna bezodpowiedzialność

Dickens bezwzględnie pokazuje, jak arystokracja żyje z kosztem innych, nie odczuwając ani wdzięczności, ani odpowiedzialności.

Długi jako styl życia. Wiele arystokratów Dickensa żyje poza możliwościami, zanurzając się w długach, które uważają za coś w rodzaju złej nawyki, a nie moralnego przewinienia. Pan Dorrit, bogacąc się, nie spłaca starych długów, ale kupuje tytuły i udaje się na dobroczyńcę. Rodzina Micawberów (choć nie arystokraci) przyjmuje tę model zachowania, ale w kluczowym komediowym.

Eksploatacja i obojętność. W «Sklepie z pamiątkami» kupiec i pożyczkobiorca Daniel Quilp, choć nie arystokrata, uosabia chciwy duch nowego czasu, który łączy się ze starą arystokracją. W «Oliwerze Tвисте» pasożytnictwo jest wyśmiewane w postaci członka rady parafialnej pana Bumble, którego napęczniała powaga służy jako przykrycie dla okrucieństwa wobec sierot.

3. Zimność, okrucieństwo i rozpad więzi rodzinnych

Rodzina w wyższym społeczeństwie u Dickensa to instytucja bardziej oparta na pieniądzach i konwencjach niż na miłości.

Małżeństwa na podstawie interesów. Małżeństwa są zawierane dla połączenia stanów lub poprawy pozycji społecznej. Miłość uważana jest za niepracticalną i nawet niebezpieczną. Tragedia lady Dedlock, zmuszonej do ukrywania swojej «niechlubnej» przeszłej miłości, jest spowodowana właśnie przez te surowe konwencje.

Chłodność i despotyzm rodzicielski. Arystokratyczni rodzice często są tyranniccy i emocjonalnie odlegli. Pan Domby («Domby i syn») widzi w synu nie osobę, ale spadkobiercę sprawy, co prowadzi do katastrofy. Strogość pani Generalnej wobec jej uczennic to wychowanie bez duszy.

4. Polityczna i społeczna ślepota

Wyższy klasa u Dickensa żyje w swoim świecie, zupełnie nie rozumiejąc rzeczywistości kraju, którym, według idei, powinna zarządzać.

Dobroczynność jako formalny gest. «Tele-skopowa filantropia» (telescopic philanthropy) pani Jellyby («Chłodny dom»), która płonie troską o dalekich aborygenów Borriobuli-Gha, podczas gdy jej własne dzieci żyją w brudzie i chaosie, to satyryczny sztandar Dicken-sa. Jest to krytyka modnej, ale hipokrynicznej filantropii, która ignoruje cierpienia pod nosem.

Chwastność i niekompetencja. Urzędnicy z wyższej klasy, tacy jak ci, którzy zamieszkują «Biuro omówień» (Circumlocution Office) w «Króliku Dorrit», są symbolem systemowej nieefektywności, powodowanej klanowością i przekonaniem o prawie do rządzenia z urodzenia.

5. Wyjątki i nadzieja: alternatywne modele

Nie wszyscy przedstawiciele wyższej klasy u Dickensa są negatywni. On zostawia miejsce na nadzieję, przedstawiając postacie, które zachowały ludzkość.

Pan Brownlow («Oliwer Tвист») — dobry, mądry dżentelmen, który wierzy w dobro i pomaga Oliwerowi, kierując się współczuciem, a nie konwencjami.

John Jarndyce («Chłodny dom») — choć bogaty człowiek, ale żyje w odosobnieniu, unikając światła, i szczerze próbuje pomóc swoim podopiecznym, występując jako głos rozsądku i sumienia.

Te postacie, jednak, często są marginalne w swoim klasie (jak Jarndyce) lub reprezentują starą, patriarchalną model szlachetności (Brownlow), która kończy się.

Wprowadzenie: Obyczaje jako system dewastacji

Obyczaje wyższego społeczeństwa u Dickensa są symptomem głębokiego moralnego kryzysu klasy, która straciła swoją historyczną funkcję. Ich lenistwo, hipokryzja i okrucieństwo są bezpośrednim skutkiem systemu, gdzie status przyznaje się z urodzenia, a nie z zasług. Dickens, delikatny diagnosta społeczny, pokazuje, jak ta system dewastuje jej nosicieli, odbierając im zdolność do miłości, współczucia i prawdziwego życia. Jego krytyka była nie klasową nienawiścią, ale humanistycznym protestem przeciwko niesprawiedliwości i nieczłowieczeństwu, utrwalonym w społecznych instytucjach. Przez satyrę i groteskę dążył nie do zniszczenia elity, ale do reformowania jej obyczajów, zmuszając do zobaczenia za blaskiem balów i tytułów prawdziwego ludzkiego znaczenia — lub jego braku. W tym sensie Dickens był nie tylko kronikarzem, ale także moralistą, który wierzył, że prawdziwe szlachectwo określa nie herb, ale czyny i serce. Jego dzieła stały się lustrzem, w którym wyższe społeczeństwo wiktoriańskiej Anglii mogło zobaczyć swoje własne, często urodliwe, odbicie.

Permanent link to this publication: