Levinas o psie jako przewodniku społeczności: twarz zwierzęcia i etyka odpowiedzialności

Wprowadzenie: Zwierzę w fenomenologii Innego

Emmanuel Levinas (1906–1995), francuski filozof pochodzenia litewsko-żydowskiego, słynie z radykalnej etyki skupionej wokół koncepcji Innego (l’Autre). W jego systemie Inny pojawia się w doświadczeniu Twarzy (visage), którego bezbronny widok nakłada na «Ja» bezwarunkową odpowiedzialność etyczną. Pytanie, czy ten status rozciąga się na zwierzęta, pozostaje jednym z najbardziej dyskusyjnych w levinasianizmie. Jednak w jego późniejszym eseju «Imię psa» («Nom d’un chien», 1975) znajduje się zaskakujący fragment, gdzie pies przedstawia się nie tylko jako zwierzę, ale jako przewodnik i katalizator ludzkiej społeczności, przywracający zdegenerowanemu człowiekowi jego etyczne wymiar.

Kontekst: Pies z obozu koncentracyjnego Bobby

Levinas buduje swoje rozważania na osobistym doświadczeniu — wspomnieniach z niemieckiego obozu jenieckiego (Stalag XI-B), gdzie spędził kilka lat jako francuski żołnierz pochodzenia żydowskiego. W tym obozie Żydzi byli oddzielani od innych więźniów i pozbawieni nawet «prawa» nazywania się ludźmi w oczach strażników; byli oznaczani skrótem «PJ» («prisonnier juif»). W tym przestrzeni totalnej dehumanizacji, gdzie człowiek został zredukowany do numeru i pozbawiony swojej Twarzy w oczach innych, pojawia się pies — bezpański o imieniu Bobby.

Kluczowy moment: Bobby, w przeciwieństwie do strażników, rozpoznawał w więźniach ludzi. Radujaco witawał ich wieczorem, wracających z pracy. Dla Levinasa ta pies stała się istotą, która «ostatnim na europejskiej ziemi» przyznawała im ludzi.

Pies jako «pierwszy etyczny podmiot»

W warunkach obozowych rozpada się cała systema ludzkiej społeczności, oparta na języku, prawie, kulturze. Niemieccy strażnicy, noszący «wysoką» europejską kulturę, odmawiają więźniom ludzkości. I tutaj, w tym etycznym vakuumie, pies Bobby pełni paradoksalną funkcję:

Wraca więźniom ich «Twarz». Widok Bobby’ego, jego radosne witanie — to nie-instrumentalne, bezpośrednie przyznanie. W levinasowskiej terminologii, w tym spojrzeniu manifestuje się etyczne żądanie, choć ciche. Pies zwraca się do nich nie jako do obiektów lub rzeczy, ale jako do istot, zasługujących na witanie.

Odbudowuje elementarną społeczną więź. W świecie, gdzie społeczność jest zniekształcona (strażnicy-więźniowie), Bobby ustanawia najprostszą, dosłowną więź radości i rozpoznania. Ta więź preceduje każdej umownej lub kulturowej normie.

Staje się «ostatnim kantystą w nazistowskiej Niemczech».
Levinas używa tej prowokacyjnej frazy. Immanuel Kant uważał, że etyczny dług istnieje tylko między istotami rozumnymi, a zwierzęta — tylko jako środek. Bobby, nie będąc rozumnym w kантовkim sensie, zachowuje się «po-kantowsko»: traktuje więźniów jako cel, a nie jako środek. Jego zachowanie okazuje się etyczniejsze niż zachowanie «kulturalnych» ludzi.

W ten sposób, w wyjątkowych warunkach obozu, pies bierze na siebie funkcję Innego, który swoim zachowaniem przypomina «Ja» o jego ludzkości i odpowiedzialności. Jest przewodnikiem, przez którego społeczność przebijająca się przez kolczaste druty dehumanizacji.

Problem «Twarzy» zwierzęcia: ograniczenia levinasowskiej koncepcji

Pomimo tego potężnego przykładu, Levinas w ogólności sceptycznie podchodził do idei przypisywania zwierzętom pełnego «Twarzy» w jego filozoficznym rozumieniu. Dla niego Twarz to przede wszystkim wezwanie do odpowiedzialności, wyrażone w mowie («Nie zabij»). Zwierzę, pozbawione mowy, nie może w pełni przedstawić takiego transcendentalnego wezwania. Levinas w innych pracach nazywał zwierzę «istotą, która cierpi» i wskazywał, że jego cierpienie nałoży na człowieka moralne obowiązki, ale to nie ta sama nieskończona odpowiedzialność, co przed ludzką Twarzą.

Pies Bobby — to raczej wyjątek, etyczna anomalia, która pokazuje, że w sytuacji załamania ludzkiej etyki samo zwierzę może stać się zwierciadłem, w którym człowiek po raz kolejny poznaje siebie jako istotę etyczną. Jest pośrednikiem do Innego, przypomnieniem o tym, co to prawdziwa społeczność.

Filozoficzne implikacje: poza antropocentryzmem

Rozważania Levinasa o Bobby’u stały się punktem wyjścia dla współczesnych filozofów, dążących do rozszerzenia jego etyki poza antropocentryzm.

Jacques Derrida w swojej późniejszej pracy «Zwierzę, które, więc jestem» bezpośrednio polemizuje z Levinasem, ale rozwija jego intuicję. Mówi o «Twarzy» zwierzęcia, jego zdolności do patrzenia na człowieka i tym spojrzeniem stawiając człowieka pod pytanie. Derrida widzi w Bobby’u postać, odkrywającą samolimitację ludzkiej etyki.

Fenomenologiczny zoololek i filozof Dominique Lecourt używa tego przykładu, aby mówić o «cichym wezwaniu» (appel muet) zwierzęcia, które jednak jest formą wezwania i żądania odpowiedzialności.

Przykład z kultury: Ten levinasowski motyw znajduje odzwierciedlenie w sztuce. W powieści «Życie Piotra» Yann Martel bengalski tygrys Richard Parker, współistniejący z bohaterem w łodzi, staje się dla niego «Innym», którego obecność, niebezpieczna i cicha, mimo to utrzymuje bohatera od upadku w szaleństwo i zachowuje w nim życie i wolę. To metafora tego, jak obecność Innego (nawet nie-ludzkiego) konstytuuje ludzkie «Ja».

Wprowadzenie: Pies, który czynił ludzi ludźmi

W ten sposób, levinasowski analiz Bobby’ego — to nie tylko wzruszająca historia, ale głęboki filozoficzny gest, ujawniający podstawy etyki.

Społeczność jest priorytetem nad rozumem: Bobby pokazuje, że jądro społecznej więzi nie leży w ogólnym języku lub rozumie, ale w elementarnym rozpoznaniu i odpowiedzi na wezwanie, które może być wyrażone bez słów.

Etyka jako uязwimość: W obozie, gdzie ludzie próbowali stać się «niewzruszonymi» katami lub «nie-ludźmi» ofiarami, pies swoją prostą radością przypominał o pierwotnej uязwimości i zależności, która i jest podstawą odpowiedzialności.

Zwierzę jako fenomen graniczny: Bobby zajmuje miejsce na granicy levinasowskiej systemy. Nie jest pełnoprawnym Innym, ale wykonuje funkcję Innego w warunkach, gdzie ludzie od tej funkcji zrezygnowali. Jest przewodnikiem, mostem do utraconej ludzkości.

Historia Bobby’ego stawia przed nami prowokacyjne pytanie: czy czasami potrzebujemy «mniejszego niż człowiek», aby przypomnieć sobie, co to znaczy być człowiekiem? Levinas poprzez tę psa wskazuje, że prawdziwa społeczność rodzi się nie z lęku lub siły, ale z zdolności do odpowiedzieć na ciche wezwanie, zobaczyć w Innym — nawet jeśli to Inny — zwierzę — tego, czija bezpośredniego związku z mną. Pies Bobby staje się symbolem dosłownie-cichej, przed-refleksyjnej etyki, która może służyć ostatnim bastionem ludzkości tam, gdzie sama ludzka kultura zaprzedała swoje podstawy.

Permanent link to this publication: