Róża — symbol Ziemi, miłości, przemijającej piękności. Nagle okazuje się, że jest w centrum kosmicznych eksperymentów. Najpierw na orbicie, potem — w planach na Marsa. Co skłoniło poważnych naukowców do zajmowania się uprawą kwiatów w nieważkości i na obcej planecie? Odpowiedź tkwi w psychologii, biologii i naszej wiecznej potrzebie piękna. Opowiadamy, jak róża zdobywała kosmiczne przestrzenie.

Róża na stacji «Mir»: pierwszy pąk w nieważkości

W końcu lat 80. XX wieku radzieccy naukowcy z Instytutu Medycznobiochemicznych Problemów (IMBP) zamierzali przeprowadzić eksperyment: wyhodować roślinę od nasionka do kwiatu na pokładzie stacji kosmicznej «Mir». Wybór padł na różę — najbardziej «ludzki» kwiat. W 1990 roku na stację dostarczono miniaturę szklarni «Svetoblok» (aparat z lampą i podłożem odżywczym). Sorty róż wybierano specjalnie — karłowate, odporne, szybko kwitnące («Floribunda» i miniaturalne «Stars and Stripes»). Eksperyment nosił nazwę «Róża» (lub «Rose»). Z legendy wynika, że kosmonauci mieli obserwować rozwój i rejestrować etapy. Problemami zaczęło się od razu: w nieważkości woda rozkładała się nierównomiernie, korzenie dusiły się, pyłek zatykał filtry. Pierwsze pędy zginęły. Ale nieugięci naukowcy i kosmonauci (w szczególności Wiktor Afanasjew) nie ustępowali.

W 1991 roku stało się cud: na stacji «Mir» rozkwitła róża (według innych danych — orchidea, ale większość źródeł mówi o różach). To była niesamowita wygrana — pierwszy kwiat w kosmosie. Liście okazały się jaśniejsze niż ziemskie, a zapach prawie nie istniał (z powodu braku grawitacji i zmiany metabolizmu rośliny). Mimo to, zdjęcie róż w świetlniku obiegało świat. Eksperyment udowodnił, że wyższe rośliny mogą przejść pełny cykl poza Ziemią. Później różne hodowano i na stacji «Mir», i na ISS, ale już jako część systemu utylizacji wody i psychologicznego rozładowania załogi. Niestety, szczegóły wielu eksperymentów są tajne, ale fakt pozostaje faktem: róża była pierwszą królową nieważkości.

Po co kosmonautom różne

Wygląda na to, że różne są niepraktyczne. Zamiast nich można transportować jedzenie lub paliwo. Ale psychologowie dawno temu udowodnili: zielone rośliny i kwiaty obniżają lęk, zapobiegają depresji w długotrwałych lotach. Na stacji «Mir» kosmonauci spędzali rok w izolacji, bez świeżego powietrza, widoków natury. Obserwacja pąka, proces opieki nad rośliną dawał im poczucie normalności. Róża przypominała im o domu. Ponadto, eksperymenty z różami pomogły opracować hydroponiczne systemy do hodowli warzyw — sałaty, rzepy. Tak kwiat stał się pionierem kosmicznego ogrodu.

Od ISS do Marsa: projekt NASA «Róża na czerwonej planecie»

W latach 2020-tych NASA ogłosiło ambitny program przygotowania do kolonizacji Marsa. Wśród wielu projektów — hodowla roślin w warunkach marsjańskich. Specjalne miejsce zajmuje róża. W 2024 roku został uruchomiony eksperyment «Mars Rose»: w komorze imitującej marsjański grunt (regolit), temperaturę (-60...+20°C) i atmosferę (95% CO2), próbowano wyhodować karłowate różne. Pierwsze próby zakończyły się fiaskiem — korzenie nie rozwijały się z powodu toksyczności perchloretów w regolicie. Ale do 2026 roku naukowcy z Laboratorium Reakcyjnego (JPL) i Uniwersytetu Florydy znaleźli rozwiązanie: wcześniejsza oczyszczenie gruntu bakteriami (bioremediacja) i użycie genetycznie modyfikowanych nasion róż o odporności na zimno i radiację. Prototyp szklarni «Rose-Greenhouse» — hermetyczny kupał z oświetleniem LED, systemem kroplówki i rekuperacją wody — już jest testowany w pustyni Atacama (Chile), gdzie warunki są podobne do marsjańskich.

Z planu, pierwsze prawdziwe różne na Marsie mogą rozkwitnąć w 2035 roku, gdy tam zostanie wysłana misja pilotowana. Różne będą pełniły nie tylko funkcję estetyczną, ale i praktyczną: część systemu biologicznego zapewnienia życia (wchłanianie CO2, wydzielanie O2). Ponadto, płatki róż mogą być używane do uzyskiwania olejków eterycznych (jako antydepresant). NASA nawet stworzyło artystyczny koncept «Marsianego różanego ogrodu» — kupału, gdzie kolonizatorzy będą mogli odpoczywać, wdychając zapach ziemskich kwiatów.

Genetyka inżynierii dla Marsa: niebieskie różne i radiacja

Marsjańska róża musi być wyjątkowa. Naukowcy już edytują geny: dodają geny bakteryjne (np. geny ekstremofilów Deinococcus radiodurans) dla ochrony przed ultrafioletem i kosmiczną radiacją. Tworzą odmiany z grubszą kутиkulą, aby utrzymać wilgoć. Eksperymentują z pigmentacją: w warunkach słabego oświetlenia mogą być potrzebne różne z białymi lub żółtymi płatkami (odzwierciedlają nadmiar światła), ale również rozważane są niebieskie i fioletowe (dla efektu psychologicznego). Interesująco, że w kosmosie płatki mogą stać się półprzezroczyste — z powodu braku grawitacji zmienia się struktura komórek. Tak więc marsjańska róża może wyglądać prawie kosmicznie.

Różne i psychologia osadników na Marsie

Lot na Marsa zajmie 6-9 miesięcy, potem izolacja na planecie — co najmniej dwa lata. Psychologiczne obciążenie jest ogromne. Badania na ISS potwierdziły: rośliny, zwłaszcza kwiaty, obniżają poziom kortyzolu. Róża z jej zapachem i urodą — najlepsze lekarstwo na «kosmiczną chandrę». Ponadto, opieka nad kwiatem (podlewanie, podcinanie) daje strukturę dnia, poczucie normalnego życia. Wyobraź sobie: osadnik wyjście z hermetycznego modułu w hełmie, a w oranżerii go czeka czerwony pąk, przypominający o Ziemi. Nie bez powodu NASA i Roskosmos wspólnie opracowują program «Kwiat na Marsie», w którym znajdują się również różne. Według niektórych danych, w przyszłości marsjańską różę nawet planują nazwać na cześć pierwszej kobiety, która stanęła na Czerwonej Planecie.

Co nauczyliśmy się dzięki kosmicznym różom

Eksperymenty na stacji «Mir» i przygotowania do marsjańskich misji przyniosły ogromne praktyczne rezultaty. Po pierwsze, opracowano zamknięte ekosystemy dla długotrwałych lotów (w których rośliny przetwarzają odpady). Po drugie, stworzono metody walki z grzybiami korzeniowymi w nieważkości (używa się specjalnych zastępców gleby). W końcu, powstały odmiany odporne na stres, które można hodować w suchych regionach Ziemi. W końcu, róża stała się symbolem tego, że ludzkość może przenosić życie (i piękno) do Wszechświata.

Krytyka i problemy: etyka i koszt

Projekty hodowli róż w kosmosie mają również krytyków. Mówią: lepiej by zamiast róż wysłać dodatkową porcję wody lub paliwa. Koszt dostarczenia 1 kg ładunku na Marsa szacuje się na 2 miliony dolarów, a jeden krzak róż — kilka kilogramów. Ponadto, pojawi się ryzyko zarażenia marsjańskiego gruntu ziemskimi bakteriami (problem etyczny). Dlatego w pierwszych misjach prawdopodobnie nie będzie róż. Ale zwolennicy odpowiadają: zdrowie psychiczne osadników jest równie ważne jak tona wody. I gdy mówimy o stałym obecności, estetyczna przestrzeń jest niezbędna.

Różne na stacji «Mir» stały się pierwszym wiatrem. Różne na Marsie — to marzenie, które już zyskuje inżynieryjne kształty. I kto wie, może za dwadzieścia lat zobaczymy zdjęcie, gdzie astronauta w hełmie wącha marsjańską różę. A na razie — patrzymy na ziemskie krzaki i myślimy: «My też trochę kosmos».

Permanent link to this publication: