Radzieccy pisarze o Bożym Narodzeniu: między zakazem, pamięcią i Nowym Rokiem Temat Bożego Narodzenia w radzieckiej literaturze stanowi złożony fenomen kulturalnego paliptysmu, gdzie świąteczny dzień religijny stopniowo był stwarzany, zastępowany, ale zachowywany w podtekście, nostalgicznych wspomnieniach i w formie świeckich kodów. Po rewolucji październikowej 1917 roku Boże Narodzenie jako świąteczny dzień religijny zostało zakazane, a od 1929 roku dzień wolny został zniesiony. Polityka kulturalna walczyła z "popowskimi resztkami", wypierając jego symbolikę ateistyczną propagandą i nowym, radzieckim świętem — Nowym Rokiem (od 1935 roku). Literatura odzwierciedliła wszystkie etapy tej transformacji: od satyrycznego obnażenia do nostalgicznej pamięci i pełnego wchłonięcia się przez noworoczną mitologię. Pierwszy etap (1920-1930): Obnażenie i satyra W wczesnej radzieckiej literaturze Boże Narodzenie przedstawiane było jako szkodliwy, burżuazyjny i mrokobliwy пережytok, symbol ciemności i społecznego nieporównania starego świata. Włodzimierz Majakowski, poema "Dobrze!" (1927). W słynnym fragmencie "Kim być?" znajdują się wersy bezpośrednio atakujące bożonarodzeniowy mit: "I nie pojawi się / Wam bożonarodzeniowy dziadek / z workiem / prezentów / i choinką / w rękach…". Dla Majakowskiego Boże Narodzenie jest częścią świata mieszczaństwa i oszustwa, który powinien być zrzucony przez rewolucję. Michail Zacharzenko, opowiadania. W swoim typowym stylu on wyśmiewał obywatelskie, hipokryzjalne podejście do święta. W opowiadaniach o NEPie bożonarodzeniowe rytuały przedstawiane są jako pusta formalność, za którą kryją się chciwość, picie i rodzinne kłótnie. Znaczenie religijne jest całkowicie ignorowane lub traktowane jako absurd. Drugi etap (1930-1950): Transmisja i zastąpienie. Narodziny radzieckiego Nowego Roku Od połowy lat 30. XX wieku, po reабилitacji choinki jako "noworocznej", a nie bożonarodzeniowej, rozpoczęło się aktywne kształtowanie świeckiego radzieckiego święta. Pisarze stali się uczestnikami tego procesu, tworząc nową mitologię. Samuil Marszak, "Dwanaście miesięcy" (1943). Choć sztuka baśniowa formalnie o noworocznym życzeniu, jej głęboka struktura jest czysto bożonarodzeniowa. To historia o cudownym wynagrodzeniu: dobra, pracowita i pokorna siostrzenica (analog ewangelskich "nichotnych duchem") otrzymuje od personifikowanych sił przyrody (miesięcy) to, co niemożliwe w codziennym życiu — krokusy zimą. To świecka obróbka motywu "bożonarodzeniowego cudu", gdzie magia pochodzi nie od Boga, ale od sprawiedliwych sił przyrody i jest związana z moralnym wyborem. Lew Kassil, "Konduit i Szwambrania" (1930-1933). W autobiograficznej powieści znajduje się jaskrawa scena przygotowań do przedrewolucyjnego Bożego Narodzenia w rodzinie inteligencji. Kassil opisuje go z ciepłem i ironią jako świat dziecięcych wyobrażeń i rodzinnych tradycji, który został bezpowrotnie utracony po rewolucji. To jeden z niewielu przykładów nostalgicznej, ale nie potępiającej perspektywy z radzieckiej rzeczywistości na przeszłość. Trzeci etap ("odwilż" i późny Związek Radziecki): Nostalgia, pamięć i podtekst W bardziej swobodnej epoce temat przedrewolucyjnego, "przytulnego" Bożego Narodzenia wraca jako symbol straconego dzieciństwa, ciepła i tradycyjnej kultury. Iwan Szmeljew, "Lato Boże" (1933-1948). Choć pisarz wyemigrował, jego autobiograficzna książka, całkowicie zbudowana wokół prawosławnego kalendarza, stała się szeroko znana w ZSRR w samizdacie i późniejszych wydaniach. Rozdziały o Bożym Narodzeniu to hymn na cześć patriarchalnego porządku, wiary i estetyki rytuałów święta. Dla radzieckiego czytelnika było to okno do zupełnie innego, zakazanego świata. Walentyn Rasputin, "Lekcje francuskiego" (1973). W opowiadaniu akcja ma miejsce zimą, a główny bohater, głodujący chłopiec z syberyjskiej wsi, otrzymuje od nauczycielki przesyłkę. Choć bezpośrednio o Bożym Narodzeniu nie mówi się, sam motyw tajemniczej miłości, darowania potrzebującemu dziecku w zimie, ciemności, głęboko rezonuje z bożonarodzeniową etyką współczucia. To świecka, humanistyczna wersja bożonarodzeniowej historii. Jurij Kowal, "Przygody Wasia Kuroliesowa" (1970-1980) i inni. W prozie Kowaля, zwłaszcza w opowiadaniach o wsi, często pojawia się atmosfera cichego, prawie pogańskiego zimowego cudu. Jego zima to czas rozmów przy kominku, dziwnych spotkań, szczególnego światła. Choć unika bezpośredniej religijności, jego estetyka jest napełniona tym samym poczuciem tajemnicy i oczekiwania, które historycznie były związane ze świętami. Interesujący fakt: "Czarnoksiężnik z Księstwa Nocnego" i kinematografia Szczególną rolę odegrała baśń E.T.A. Hoffmanna "Czarnoksiężnik z Księstwa Nocnego" (i balet Czajkowskiego). Choć jest to baśń bożonarodzeniowa w istocie (akcja rozpoczyna się w Wigilię), w ZSRR została całkowicie zaadaptowana pod Nowy Rok. W słynnym filmie z 1973 roku ("Czarnoksiężnik", reż. B. Stepancew) i w teatralnych inscenizacjach religijna część została zredukowana do zera, a święto przedstawiane jest jako magiczny, świecki bal. To klasyczny przykład kulturalnego zastąpienia: bożonarodzeniowa magia została zachowana, ale "opakowana" w dopuszczalną formę ideologiczną. Wnioski: trzy strategie pisania W ten sposób radzieccy pisarze istnieli w sztywnym ideologicznym polu, co spowodowało kilka strategii podejścia do tematu Bożego Narodzenia: Bezpośrednie zaprzeczenie i satyra (wczesny okres). Święto przedstawiane było jako symbol zacofania i oszustwa. Zastąpienie i rekodowanie (stalinowski i powojenny okres). Bożonarodzeniowe archetypy (cud, darowanie, przemiana) przenoszone były na Nowy Rok, oczyszczane z kontekstu religijnego i wypełniane radzieckim znaczeniem (wiarę w jasną przyszłość, kolektywną radość). choinka, Babbo Natale, prezenty — wszystko to było "odzyskane" z bożonarodzeniowej tradycji. Nostalgia i podtekst (późny Związek Radziecki). Powrót tematu jako kulturowej pamięci, osobistego przeżywania straconego "domowego" ciepła i jako uniwersalnego humanistycznego scenariusza o miłosierdziu i dziecięcym cudzie. Podsumowanie: Temat Bożego Narodzenia w radzieckiej literaturze — to nie brak tematu, ale jego złożona metamorfoza. Świąteczny dzień religijny został wyparty na obrzeża oficjalnej kultury, ale jego głębokie psychologiczne i narracyjne struktury okazały się niezniszczalne. Prorosły w formie świeckich baśni, nostalgicznych wspomnień i humanistycznych opowieści o dobroci. W końcu, radziecka literatura, nawet zaprzeczając Bożemu Narodzeniu, nieświadomie udowodniła jego kulturową trwałość: jego archetypy okazały się silniejsze niż zakazy ideologiczne i zostały asymilowane przez nowy, radziecki kalendarz, tworząc unikalny hybryd — święto, w którym pod przykrywką Nowego Roku ukrywał się duch Bożego Narodzenia, pozbawiony Boga, ale zachowujący cud.
© elibrary.pl

Permanent link to this publication:

https://elibrary.pl/m/articles/view/Radzieccy-pisarze-o-Bożym-Narodzeniu