Piotr Sorokin o ogólnym i szczególnym w rozwoju USA i ZSRR: integralna socjologia i prognozy

Wprowadzenie: Perspektywa z zewnątrz i z wnętrza

Piotr Aleksandrowicz Sorokin (1889-1968) — rosyjsko-amerykański socjolog, założyciel katedry socjologii na Uniwersytecie Harvarda, analizował dynamikę USA i ZSRR z unikalnej pozycji: jako osoba głęboko znająca rosyjską kulturę i historię oraz jako czołowy naukowiec amerykańskiego establishmentu. Jego kluczowe prace na ten temat to «Rosja i Stany Zjednoczone» (1944), «Społeczna i kulturalna dynamika» (1937-1941) oraz kilka artykułów po wojnie. Sorokin stosował swoją integralną teorię i koncepcję socjo-kulturowych typów, wykraczając poza binarną retorykę zimnej wojny.

Podobieństwa w rozwoju: konwergencja na fundamentalnym poziomie

W czasach intensywnego konfliktu ideologicznego Sorokin podjął odważny dla swojego czasu krok analityczny: wskazał na głębokie podobieństwa dwóch systemów, które przesądzały o możliwej konwergencji (synonimiczne zbliżenie).

1. Technologiczny imperatyw: Oba kraje, niezależnie od ideologii, były zorientowane na postęp naukowo-techniczny, industrializację i racjonalną organizację produkcji. Sorokin widział w tym manifestację wspólnej sentynelnej (sensytywnej) kultury, dominującej w Nowym Czasie, gdzie postęp materialny i komfort są najwyższymi wartościami.

2. Sekularyzacja i osłabienie religijnego początku: W USA religia była formalnie zachowana, ale, według Sorokina, również ulegała sekularyzacji, stając się częścią «socjalnego rytuału». W ZSRR ten proces został doprowadzony do końca w formie państwowego ateizmu. Obie społeczeństwa zbliżały się do sekularnej modelu.

3. Masa kultura i standaryzacja: Sorokin jako jeden z pierwszych zauważył podobne tendencje w tworzeniu masowej kultury (hollywoodzkie filmy i radzieckie kino, muzyka popularna), kierowanej na rozrywkę i kształtowanie określonych standardów behawioralnych.

4. Gigantomania i inżynieria społeczna: Wielkie projekty (oswojenie Dzikiego Zachodu i Czynu, budowa gigantycznych zakładów, gigantyczne inwestycje w budowie, takie jak DnieprStal i zapory Tennessee) demonstrowały wspólną wiarę obu narodów w możliwość przekształcenia natury i społeczeństwa metodami inżynieryjnymi.

Różnice: Ideacyjna iskra vs. Sentynelna dojrzałość

Główne różnice Sorokin widział nie w ekonomii, ale w dominującym typie kultury (w jego klasyfikacji: ideacyjny, sentynelny, idealistyczny).

• ZSRR jako «mutacja» ideacyjnej kultury: Projekt radziecki Sorokin traktował jako utopijną próbę stworzenia nowego typu społeczeństwa na podstawie racjonalnie skonstruowanej ideologii (marksizm-leninizm). Ta ideologia pretensjonalnie pełniła rolę «światowej religii», oferując kompleksową wizję świata, sens życia i obietnicę raju na ziemi (komunizm). W ten sposób ZSRR, pomimo swojej materialistycznej retoryki, cechował się cechami ideacyjnej kultury, gdzie najwyższą wartością jest idea. Jednak ta idea była nie religijna, ale quasi-religijna, co czyniło system wewnętrznie sprzeczny.

• USA jako apoteoza sentynelnej kultury: Społeczeństwo amerykańskie, według Sorokina, osiągnęło najbardziej dojrzałą i czystą formę sentynelnej kultury. Jego podstawowe wartości to sukces materialny, utilitaryzm, hedonizm, pragmatyzm. Ideologie tutaj mają charakter instrumentalny, a nie totalny. Wolność w USA rozumiana była głównie jako wolność osiągnięcia materialnych (czuścielskich) dobrodziejstw.

Przyszłość interakcji: od konfliktu do syntezy

Proroctwa Sorokina, złożone w latach 40-50, były zadziwiająco przenikliwe:

1. Uniknięcie konfliktu: Uważał, że ostre fazie konfliktu z czasem wygasnie nie tylko z powodu strachu przed wojną nuklearną, ale także z powodu wnętrznej transformacji obu systemów. ZSRR, według jego opinii, będzie zmuszony osłabić ideologiczny przymus i poświęcić więcej uwagi materialnym potrzebom ludzi, a USA napotkają kryzys sentynelnej kultury (rozwój przestępczości, anomii, egzystencjalnej pustki).

2. Concept of «limits»: Każdy system, doprowadzony do ekstremum, odkrywa swoje granice. Radikalny idealizm ZSRR prowadzi do stagnacji i nieefektywności, radikalny materializm USA do moralnego kryzysu. To tworzy warunki dla wzajemnego zażywania: ZSRR przejmuje elementy efektywności rynkowej, USA elementy ochrony społecznej i duchowych poszukiwań.

3. Wzrost nowego, integralnego typu: W długoterminowej perspektywie Sorokin przewidywał ruch w stronę nowego, integralnego socjo-kulturowego typu, który syntetyzuje zdrowy materializm Zachodu i duchowe pragnienia (które chciał zobaczyć odrodzone w Rosji na nowej podstawie). Wierzył, że Rosja, po przeżytej tragedii totalitaryzmu, może dostarczyć światu nowe duchowe impulsy.

Przykłady i fakty z prac Sorokina:

• W książce «Rosja i Stany Zjednoczone» (1944) pisał bezpośrednio: «Oba kraje to młode giganty, pełne energii... Ich podstawowe interesy nie są niesprzeczne». Wskazywał na brak historycznych sporów terytorialnych i podobieństwo w «psychologii pionierów».

• Analizując heroizm w latach II wojny światowej, Sorokin widział w męstwie radzieckich ludzi nie tylko skutek propagandy partyjnej, ale także manifestację altruiściecznej miłości — kluczowego pojęcia jego późniejszych prac, które uważał za ratunkową siłę dla ludzkości.

• W wykładach z lat 50. ostrzegał, że jeśli USA ograniczy swoją politykę zagraniczną do «krzyżowego pochodu» przeciwko komunizmowi, ryzykują sami stać się «odzwierciedleniem» przeciwnika, tracąc swoje demokratyczne ideały.

Podsumowanie: Prorok konwergencji i duchowego odnowienia

Sorokin zaproponował nie tylko porównawczy analiz, ale także makrosocjologiczną model historii rozwoju, w której USA i ZSRR występowały jako dwa potężne, ale jednowymiarowe wersje współczesności. Jego prognoza o wzajemnym złagodzeniu i zażywaniu elementów w znacznym stopniu potwierdziła się w okresie odprężenia i późnego ZSRR (epoka reform Kosygina, a następnie perestrojki), a kryzys sentynelnej kultury na Zachodzie stał się oczywisty od lat 60. Jednak jego nadzieje na szybkie powstanie integralnego duchowo-materialnego synthesisu pozostały utopią. Mimo to, sorokinowski analiz pozostaje jednym z najgłębszych wyjaśnień, dlaczego zimna wojna nie skończyła się totalnym konfliktem: ponieważ pod ideologiczną powłoką w obu supermocarstwach toczyły się w dużej mierze podobne procesy społeczno-kulturowe epoki modernizmu. Jego dziedzictwo to wezwanie do widzenia za politycznymi konfrontacjami głębokich fal socjo-kulturowej dynamiki.
© elibrary.pl

Permanent link to this publication: