Obraz siły nieczystej w dniach Świąt w literaturze i sztuce

Okres Świąt Bożego Narodzenia, trwający od Bożego Narodzenia do Objawienia, w tradycji słowiańskiej był postrzegany jako czas, gdy granica między światem ludzi a światem nadprzyrodzonym staje się cienka. To pozwalało nie tylko duszom przodków odwiedzać żywych, ale także dawało względną wolność ciemnym, chthonicznym siłom. Wizerunek nieczystości w Świętach nie jest po prostu symbolem zła, ale złożony folklorystyczno-mityczny kompleks, który znalazł wyraziste odzwierciedlenie w rosyjskiej literaturze i sztuce.

W kulturze ludowej siła nieczysta w Świętach manifestowała się dwuznacznie. Z jednej strony była niebezpieczna: w wierzeniach, w tym czasie szczególnie aktywne są duchy, duchy, kikimory i inna «niedźwiedź», zdolna do szkód wyrządzania człowiekowi, zmylenia go, przerażenia. Z drugiej strony jej aktywność była strukturyzowana i podporządkowana określonym zasadom, co czyniła ją częściowo przewidywalną i nawet pozwoliła włączyć ją do praktyk rytualnych, takich jak rząże. Uczestnicząc w kolędach i zabawach, ludzie, ubrani w maski i skóry («rządź się w duchy»), tymczasowo wcielali się w tych duchów, aby, z jednej strony, ich ukołaczyć, a z drugiej — unieszkodliwić poprzez rytuał.

W rosyjskiej literaturze XIX wieku świąteczna nieczystość z folklorystycznego postaci przekształciła się w potężny artystyczny i filozoficzny symbol. Klasycznym przykładem jest opowieść Nikolaja Gogоля «Noc przed Bożym Narodzeniem» (1832). Tutaj nieczystość (diabeł, wiedźma Solocha) przedstawiona jest z komickim, prawie codziennym odcieniem. Diabeł kradnie księżyc, zemści się na kowale Wakułę, ale ostatecznie zostaje pokonany przez ludzką spryt i siłę miłości. Gogol mistrzowsko wplecie demonologię w tkankę życia narodowego, pokazując, że w Świętach nieczystość choć aktywna, nie jest wszechmocna przed prostą wiarą i dobrem.

Mniej przerażający i metafizyczny obraz pojawia się w słynnej opowieści tego samego Gogоля «Wij» (1835). Choć akcja发生在 не строго в святки, а скорее на пасхальной неделе, она целиком построена на столкновении семинариста Хомы Брута с демоническим миром, активизирующимся в «пору безвременья» между великими праздниками. Wizerunek Вия, «глазастой» нечисти, воплощает слепую, но всевидящую инфернальную силу, перед которой бессильна формальная, неискренняя вера. Tutaj nieczystość — это уже экзистенциальный ужас, разрушающий душу.

W XX wieku tradycję kontynuował Michaił Bułhakow w romanie «Mistrz i Małgorzata». Znany bal Szatana, który Woland daje w «wiosennych pełniach», w części dziedziczy świąteczną tradycję «rozgulania nieczystości». Sam Woland i jego służba (Korowiew-Fagot, Azazel, Biegemot) — to artystyczna, inteligentna nieczystość, która, przybywając do Moskwy, przeprowadza swój «świąteczny» sąd nad ludzkimi grzechami. Ich wizerunki są pozbawione prymitywnego zła; są to potężni inspektorzy, wykrywający moralne wady świata.

W sztuce wizualnej temę świątecznej nieczystości rozwinęła poprzez ilustracje do dzieł literackich i scenografię. Najjaśniejszym przykładem są prace artysty Iwana Bielibina. Jego ilustracje do «Nocy przed Bożym Narodzeniem» (lata 30.) stworzyły kanoniczny wizualny obraz postaci Gogola: ucha, z chitrynką, diabła z kozłątą twarzą i cienkimi nogami, i grubej, przyciągającej Solochi. Bielibin stylizował nieczystość pod lalkę, czyniąc ją jednocześnie przerażającą i zabawną.

W teatrze i kinematografii, szczególnie w ekranizacjach Gogola (np. w filmie Aleksandra Rowa «Noc przed Bożym Narodzeniem», 1961), obrazy nieczystości przybierały plastyczne wyobrażenia. Akcent często kładziono na karnevalię, groteskę, co podkreślał starożytną więź Świąt z światem odwróconych norm, gdzie nieczystość na czas staje się uczestnikiem zabawnego przedstawienia.

Interesujący fakt: W tradycji słowiańskiej szczyt aktywności nieczystości przypadał na «strażne wieczory» między Nowym Rokiem (Wasiłiewskim wieczorem) a Kрещением. Wierzono, że w tym czasie wróżby są najbardziej prawdziwe, ponieważ właśnie nieczystość, błądząca pośród ludzi, mogła przyotworzyć zasłonę przyszłości. W ten sposób stała się ona nie tylko zagrożeniem, ale i źródłem tajemniczej wiedzy, co uczyniło jej wizerunek ambivalentnym.

Tym samym wizerunek siły nieczystej w dniach Świąt ewoluował od folklorystycznego demona-«szyna» i niebezpiecznego ducha do głębokiego literackiego symbolu. W sztuce służył do ujawnienia tematów pokusy, strachu, moralnego wyboru, a także do refleksji nad samą naturą święta jako czasu próby wiary i ludzkiej istoty przed twarzą irracjonalnego. Świąteczna nieczystość stała się nieodłączną częścią kodu kulturowego, odzwierciedlając wieczne ludzkie pragnienie zrozumienia, ochrony się przed lub nawet na czas śmiechu nad ciemnymi siłami istnienia.

Permanent link to this publication: