Zwierzęta u La Fontena i w współczesnym kinematografie: od alegorii do antropomorficznej polifonii

Skonczenie imienia francuskiego moralisty Jeana de La Fontena (1621–1695) z fenomenem współczesnego kina wydaje się anachronizmem. Jednak to La Fonten, systematyzujący i wywyższający do standardu artystycznego alegoryczny model użycia zwierząt, położył fundament pod ich dalszą reprezentację w kulturze masowej, w tym w kinematografii. Porównawczy analiz jego metody z praktykami współczesnego kina demonstruje zarówno kontynuację tradycji, jak i jej radykalną transformację w erze postmodernizmu.

1. La Fonten: zwierzęta jako retoryczne maski i typy społeczne.

U La Fontena zwierzęta są, przede wszystkim, stałymi alegoryami ludzkich cech i cech społecznych, uznanych z antycznej (Ezop) i wschodniej tradycji. Ich obrazy są pozbawione indywidualnej psychologii i służą ściśle dydaktycznym celom:

Lew — alegoria władzy królewskiej, siły, ale także tyranii.

Lisica — uosobienie chytrych, podstępnych i wykręconych umysłów.

Wilk — symbol drapieżnictwa, brutalnej siły i wiecznego głodu (społecznego i fizycznego).

Osел — personifikacja głupoty, uporu i niewiedzy.

Zwierzęta u La Fontena mówią eleganckim językiem sal XVII wieku, ich dialogi są pełne ironii i elegancji. Nie są postaciami w współczesnym rozumieniu, ale funkcjami w moralizatorskiej przypowieści. Ich zwierzęca natura służy tylko jako warunkowa maska, za którą kryje się niezmienna ludzka istota. Zadaniem jest nie badanie wewnętrznego świata zwierzęcia, ale ilustracja uniwersalnego prawa moralnego.

2. Współczesny kinematograf: od psychologizacji do dekonstrukcji maski.

W XX–XXI wieku kinematograf, szczególnie w gatunku animacji, dziedziczy lафонтenowską model, ale ją radykalnie reinterpretuje. Można wyróżnić kilka kluczowych kierunków:

A) Psychologizacja i indywidualizacja (Disney i jego następcy).
Złoty wiek Disneya («Król Lew”, 1994; “Zwierzogród”, 2016) bierze za podstawę lафонтenowskiego alegorycznego bestiariusza, ale wypełnia go głęboką indywidualną psychologią. Lew Simba — to nie tylko abstrakcyjny “król”, ale postać z złożoną dramą duszy, egzystencjalnym kryzysem i ścieżką do dorosłości. Lis Nik Wilde w “Zwierzogródku” — to już nie schema “plutostwa”, ale wielowymiarowy obraz z traumtyczną przeszłością i społeczną maską, którą musi nosić. Zwierzęta tutaj są pełnoprawnymi postaciami-ludźmi, whose zwierzęca zewnętrzność służy do wizualnej charakterystyki i budowania metafory społeczeństwa.

B) Dekonstrukcja i parodia (postmodernistyczny podejście).
To kierunek świadomie gra z kliszami położonymi przez La Fontena i Disneya. Najjaśniejszym przykładem jest seria filmów “Madagaskar” (2005–2012). Lew Alex — to nie szlachetny władca, ale narcystyczna gwiazda show-biznesu. Zebra Marty cierpi na egzystencjalny kryzys i zapiera się swojej “typowości”. Filmy wyśmiewają samą ideę stałej natury naturalnej, pokazując, jak stereotypy padają przy starciu z rzeczywistością. “Shrek” (2001) również opiera się na parodijnym odwróceniu klisz bajkowych i baśniowych.

Interesujący fakt: W filmie “Fantastyczny pan Fox” (2009) Wes Anderson antropomorficzne zwierzęta, zachowując swoje naturalne instynkty (pan Fox — drapieżnik i złodziej), prowadzą złożone życie ludzkie z kryzysem średniego wieku, ambicjami i problemami rodzinnymi. To bezpośrednia, ale i ironiczna aluzja do lафонтenowskiej lisicy-plutownicy, umieszczona w kontekście psychoanalitycznym i egzystencjalnym.

W) Filozoficzna przypowieść i totalna antropomorfizacja.
Niektórzy reżyserzy używają świata zwierząt do tworzenia kompleksowych modeli filozoficznych. “ Wojna kotów i psów” (2001) w groteskowej formie przedstawia totalny szpiegostwo i konflikt międzygatunkowy jako metaforę “zimnej wojny”. “Chroniki Narnii” (2005) z jej mówiącymi zwierzętami kontynuują tradycję chrześcijańskiej przypowieści, gdzie zwierzęta (np. Aslan) są nosicielami sacrum, a nie tylko znaczenia społecznego.

Różnice zasadnicze: od moralności do tożsamości.

Cel: La Fonten — nauka moralna, potwierdzenie uniwersalnych prawd. Współczesne kino — badanie tożsamości, norm społecznych, traum, poszukiwanie siebie.

Stopień antropomorfizacji: U La Fontena zwierzęta tylko mówią jak ludzie. W kinie one wyglądają (w animacji), działają, myślą i czują jak złożone osobowości ludzkie, posiadając przy tym resztkę zwierzęcości.

Relacja do natury: La Fonten używa natury jako warunkowego tła. Współczesne świadomość ekologiczna często czyni temat naturalnego środowiska i jego zniszczenia centralnym (“Wall-E”, “Legenda o delfinie”).

Polifonia: Jeśli u La Fontena każdy zwierzyna jest nosicielem jednego dominującego качества, to w kinie jeden gatunek może reprezentować wiele różnych charakterów (np. wiele indywidualnych królików w “Zwierzogródku”).

Podsumowanie

Tradycja, idąca od La Fontena, w współczesnym kinematografie nie zniknęła, ale została poddana głębokiej dekonstrukcji i złożoności. Od uproszczonej alegorii świat kina przeszedł do polifonicznego antropomorfizmu, gdzie zwierzęta służą nie do ilustracji gotowych prawd, ale do modelowania złożonych systemów społecznych, stanów psychicznych i filozoficznych dylematów. La Fontenowska maska stała się lustrzem, odbijającym już nie typowe grzechy, ale całą wielostronnosc i sprzeczność współczesnego człowieka. Współczesny widz widzi w ekranowym lisie lub lwie nie pouczającą schemę, ale siebie samego — ze wszystkimi lękami, ambicjami i poszukiwaniami swojego miejsca w świecie. W ten sposób ewolucja wizerunku zwierzęcia od baśni do dużego ekranu — to droga od moralnego didaktyzmu do złożonego dialogu o naturze samej ludzkości.

Permanent link to this publication: