«Choroba porfiry» jako bizantyjski fenomen: medycyna, dynastia i władza sakralna

Wprowadzenie: Genetyczna tajemnica w «purpurowych powłóczkach»

«Porfira» (gr. porphyra) — cenny purpurowy kolor, pozyskiwany z rzadkich małżyków i służący w Bizancjum jako wyłączny atrybut władzy cesarskiej. Urodzenie się «w porfirze» (Porphyrogennetos) oznaczało narodziny w specjalnej sali Konstantynopolskiego pałacu, obłożonej purpurowym porfrytem, co podkreślało legalność i boskie wybranieczość następcy. Zwykle fenomen "choroba porfiry" jest rozważany z perspektywy niestabilności władzy cesarskiej w Bizancjum. Władza nie zawsze była przekazywana po sukcesji, szczególnie w wczesnym okresie istnienia państwa. Na tron wznosili się niespodziewane postacie: Justyn I, jego kuzyn Justynian, cesarzowa Teodora i inni. W tym przypadku pod «chorobą porfiry» rozumie się nie metaforę polityczną, ale hipotetyczne genetyczne schorzenie, prawdopodobnie dotykające bizantyjskie dynastie, łącząc fizyczny niedomóg z sakralnym statusem władcy. Ten fenomen znajduje się na styku historii medycznej, polityki dynastycznej i antropologii kulturowej.

1. Hipoteza o porfyrze: medyczna retrospekcja

W latach 60. XX wieku brytyjski psychiatra i biochemik Idris McAlpine zaproponował sensacyjną hipotezę, że słynny brytyjski król Jerzy III, cierpiący na napady bezsenności, był chory na ostrą przemianującą porfirię — rzadkie genetyczne schorzenie, zaburzające syntezę hemu (składnika hemoglobiny). Później on i inni badacze założyli, że podobne objawy mogły dotknąć bizantyjskich cesarzy.

Porfirię stanowią grupa schorzeń, przy których w organizmie odkładają się porfyriny, toksyczne prekursorzy hemu. Ostra przemianująca forma (OPP) może wywołać:

Silne bóle brzuszne, niezwiązane z zatruciem pokarmowym.

Niewrzelowe i psychiczne zaburzenia: halucynacje, lęk, agresję, paranoję (co było interpretowane jako «szaleństwo»).

Fotowrażliwość (w niektórych formach), prowadzącą do erozji skóry.

Redkie zabarwienie moczu («kolor portwina») z powodu nadmiaru porfiryn.

McAlpine i historyk Arthur L. M. S. Haskell, badając bizantyjskie kroniki, założyli, że objawy opisane u kilku cesarzy mogły odpowiadać OPP.

2. Kandydaci na «purpurową chorobę»: historyczne przypadki

Cesarz Iraklij (610–641): Opisany jako cierpiący na męczące napady strachu, depresji i dziwnego fizycznego niedomównego, który uniemożliwił mu rządzenie w ostatnich latach. Niektóre źródła wspominają o jego «odwrotności» do jedzenia i wody, co mogło być związane z bólami brzusznymi.

Cesarz Justynian II «Bez nosa» (685–695, 705–711): Słynny z ogromnej brutalności i nieprzewidywalności. Chronista Teofan Wyznawca opisuje go jako człowieka, obłęczonym «demoniczną gniewem». Tego rodzaju zachowanie mogło być interpretowane jako epizody psychotyczne.

Cesarz Konstantyn V Kopronim (741–775): Zgorzkniony ikonoklasta, którego przydomek («Zgniły») prawdopodobnie sugerował skandaliczne zachowanie. Cierpiał na silne gorączki i nagłe choroby, które czasami wywoływały go z urzędu w krytycznych momentach (np. podczas kampanii wojskowych).

Cesarze dynastii Macedońskiej (IX–XI w.): Szczególne zainteresowanie przyciąga Konstantyn VII Bагрянородny (913–959). Najbardziej znany Porphyrogennetos, autor encyklopedycznych prac, cierpiał na ciężki artretyzm, osłabienie i prawdopodobnie epilepsję. Jego styl życia był niezwykle zamknięty. Niektórzy badacze widzą w jego objawach nie OPP, ale inną formę — późną skórę porfirię, wyjaśniającą światłowstręt i problemy skórne.

Interesujący fakt: Hipoteza o porfyrze w bizantyjskiej dynastii otrzymała niespodziewane pośrednie potwierdzenie podczas badania dynastycznych małżeństw. Bizantyjscy cesarze często żeni się na księżniczkach z zachodnich królestw (np. na córkach armeńskich lub gruzińskich królów, a później na przedstawicielkach zachodnioeuropejskich rodzin). Jeśli porfirię rzeczywiście istniała, mogła być przenoszona po autosomalnie dominującym typie, a małżeństwa krewniacze wewnątrz rządzącej elity (choć i nie bezpośrednio w wyniku incestu) mogły sprzyjać manifestacji rzadkiego genu. Interesujące, że hipoteza McAlpinea o brytyjskiej rodzinie królewskiej była również oparta na pokrewieństwach z kontynentalnymi dynastiami.

3. Krytyka hipotezy: historia vs. spekulacyjna medycyna

Hipoteza o «bizantyjskiej porfyrze» napotkała poważną krytykę ze strony historyków:

Problem źródeł: Bizantyjscy kroniści opisywali objawy nie z perspektywy medycznej, ale z moralno-politycznej. «Szaleństwo», «posession», «melancholia» lub «boża kara» były literackimi toposami do dyskredytacji nieprzyjaznego cesarza (szczególnie ikonoklastów) lub wyjaśnienia jego niepowodzeń. Diagnoza na podstawie takich opisów po tysiącach lat jest niezwykle niepewna.

Wybieranie podejścia: Sympatycy hipotezy wybierająco wybierali objawy, ignorując inne możliwe diagnozy: epilepsję, syfilis (pojawił się później), malarię, zatrucie, psychotyczne zaburzenia innej etiologii lub po prostu konsekwencje urazów głowy i mózgu (częste wśród wojskowych cesarzy).